Truyền giáo bằng nghệ thuật: Chuyến hành hương của tâm hồn

Thứ tư - 13/05/2026 05:37 11

Barbara Jatta, Giám đốc Bảo tàng Vatican ngày 05 tháng Hai năm 2022

Tác phẩm đầu tiên Barbara Jatta chọn để giới thiệu cho chúng tôi là một bức linh ảnh icon nhỏ, có kích thước chỉ 24x18 cm. Nó nhỏ đến nỗi dường như bị mất hút trong hàng loạt những tác phẩm được trưng bày tại Bảo tàng nghệ thuật Vatican, nơi có khoảng 150.000 tác phẩm lớn nhỏ được trưng bày trong một không gian dài tới 7km. Bức hoạ mà bà ấy muốn giới thiệu được đặt tại Phòng Trưng bày nghệ thuật của Bảo tàng Vatican, một trong những căn phòng được xây dựng từ thế kỷ XV. Bức hoạ đó là bức Madonna and Child, đặt nằm giữa thánh Đaminh và thánh Catherine thành Alexandria, được cho là của danh hoạ Fra Angelico, có niên đại khoảng những năm 1453.

Hành trình của chúng tôi với Giám đốc Viện Bảo tàng Vatican, người nữ đầu tiên giữ chức vụ này, bắt đầu. Chúng tôi đã ngỏ lời đề nghị bà chọn lọc một số tác phẩm, với đối tượng là nữ giới, mà bà ấy đặc biệt yêu thích, giúp chúng tôi có thể chiêm ngưỡng, như là một tấm bản đồ của tâm hồn. Và chúng tôi đã bắt đầu với bức tranh của Fra Angelico. “Bức tranh luôn làm tôi xúc động”. Bà giải thích, “bởi vì Đức Trinh Nữ luôn là một người nữ rất đôn hậu, nhưng ở thời điểm đó, Mẹ thực sự mạnh mẽ”. Nếu để ý, chúng ta thấy ánh mắt Đức Maria không nhìn Hài Nhi, nhưng đang nhìn người xem. “Nó chỉ là một tác phẩm nhỏ. Tuy nhiên, đây lại là một trong những tác phẩm mà Đức thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đặc biệt tôn kính. Gần đây, chúng tôi thường gửi nó đến Warrsaw để trưng bày vào những dịp kỷ niệm ngày sinh nhật của ngài và nó đã được chọn để làm hình bìa cuốn Catalog triển lãm. Bức tranh này là một trong những tác phẩm tôi thích nhất nơi đây”.

Tiếp xúc với Barbara Jatta, chúng tôi thấy bà là một phụ nữ dịu dàng, nhưng cũng rất mạnh mẽ, dù bà luôn có những ngày làm việc dài và căng thẳng, cũng như bận rộn giữa công việc và gia đình. Bà có chồng là một bác sĩ y khoa (“Tôi may mắn vì anh ấy đã nâng đỡ tôi rất nhiều khi các con còn nhỏ”) và ba đứa con, bây giờ chúng đã lớn (Đứa lớn nhất 30 tuổi, đứa thứ hai 28 và đứa út 19 tuổi). “Tôi nghĩ mọi người đều phải là chính mình. Thật rõ ràng rằng khi bạn đóng vai trò như tôi, bạn phải yêu bản thân mình một chút… Tuy nhiên, quan trọng là không đánh mất căn tính của mình. Tôi nhớ ngay khi tôi được bổ nhiệm, một quản lý cấp cao của một công ty Mỹ đã nói với tôi rằng: ‘Hãy luôn nhớ bạn là ai, chứ không phải bạn là gì?’”

Tất nhiên, không hề dễ dàng khi làm việc trong một môi trường mà phần lớn là đàn ông. “Nhưng không phải tất cả đều là nam – bà chỉ ra – Khi tôi bắt đầu làm việc tại Thư viện Vatican, 26 năm trước, chỉ có 3 người nữ, còn lại là nam. Nhưng khi tôi nghỉ việc, 50% nhân viên là nữ giới. Khi tôi chuyển đến làm việc tại Bảo tàng, 5 năm trước đây, gần 800 nhân viên thì 50% cũng là nữ. Cũng giống mọi nơ khác, điều quan trọng là cần gạt bỏ sự khác biệt giới tính để đề cao tính chuyên nghiệp. Và về khía cạnh này, ở Vatican, không có sự phân biệt đối xử”. Bà chỉ vào người đứng đầu Văn phòng Báo chí, người đang đứng bên cạnh bà. “Lucina Vattuone, một phụ nữ, là một ví dụ điển hình, cô đang đảm nhận một chức vụ quan trọng. Một người đàn ông làm đại diện cho tôi trong văn phòng khoa học và tôi chọn anh ấy vì tôi nghĩ rằng anh ấy là người phù hợp nhất. Khi tôi chọn người đứng đầu phòng nghiên cứu phục chế các bức tranh, tôi chọn một phụ nữ, bởi vì sự chuyên nghiệp của cô ấy”.

Chúng tôi tiếp tục hành trình. Barbara Jatta nói tiếp: “Về Fra Angelico, chúng tôi có một Nhà Nguyện tuyệt vời, nơi được phủ hoàn toàn bằng các tác phẩm của ông. Lộng lẫy nhưng rất gần gũi”. Nó được đặt tại trung tâm của Điện Tông Toà. Đó là Nhà nguyện Niccolina, được đặt tên theo Đức Nicholas V, người đã cho phép xây dựng Nhà nguyện này. Tuy nhiên, hiện tại, nó không nằm trong lịch trình tham quan thông thường, vì nó quá nhỏ để bảo đảm khoảng cách giữa các du khách. Sau khi đi dọc một lối đi như mê cung, chúng tôi đối diện với một cánh cửa nhỏ. Ngay khi bước qua ngưỡng cửa, chúng tôi như được tắm mình trong dòng thác ánh sáng vàng lung linh. Nhà nguyện đã được dâng hiến cho thánh Stephanô và Lôrensô. Ngay khi bước vào, phía bên phải, trong phần hình bán nguyệt ở khu vực trung tâm, có một bức bích họa vẽ lại “Diễn từ của thánh Stêphanô và cuộc tranh luận trước Hội đồng Do Thái”. Thánh nhân đứng đối diện với một nhóm phụ nữ đang ngồi để nghe ngài diễn thuyết. Khuôn mặt của họ mang những biểu cảm khác nhau, có người chăm chú, có người xao lãng. Ở phía sau là những người đàn ông.

“Trong hai mươi năm làm việc tại Thư viện,” vị giám đốc nói, “việc thi hành sứ mạng của tôi nơi đây đã được 5 Hồng y và 3 Tổng Trưởng ghi nhận. Tôi chưa bao giờ cảm thấy bị phân biệt đối xử vì là phụ nữ. Ngay từ khi tôi đến đây, tôi đã cảm nhận được điều đó, dù đôi khi tôi nhận ra mình thuộc về thiểu số. Cách đây không lâu, chúng tôi có một cuộc họp tại Phủ Thống Đốc Tòa Thánh, và tôi là người phụ nữ duy nhất. Thêm nữa, trong lần đầu tiên tôi dự buổi tiếp kiến chung với Đức Giáo hoàng vào dịp Giáng Sinh, khi ngài nói “anh chị em”, mọi người quay sang nhìn tôi vì bởi chỉ có tôi là phụ nữ. Tuy nhiên, những năm gần đây, mọi thứ đã thay đổi. Xét cho cùng, Vatican cũng phản chiếu xã hội ngày nay. Gần đây, vào tháng 11, Đức Phanxicô đã bổ nhiệm Sơ Raffaella Petrini làm Tổng Thư ký Phủ Thống Đốc, và bà cũng là người phụ nữ đầu tiên giữ vị trí này.

Bây giờ, chúng tôi tiến vào Nhà nguyện Sistine. Những chúng tôi không thể dừng lại để ngắm bức hoạ Cuộc phán xét cuối cùng. Thay vào đó, Barbara Jatta giới thiệu cho chúng tôi bức bích hoạ Sibyls – Các Nữ Tiên Tri của danh hoạ Michaelangelo. Hình tượng các nữ tiên tri uy nghi được phác hoạ rất sống động. Bức hoạ có niên đại khoảng giữa những năm 1508 và 1512. Bà giải thích: “Các nữ tiên tri luôn làm tôi ấn tượng mạnh, bởi họ là những sứ giả Tin Mừng và thật uy nghi. Nếu các bạn để ý, họ có những đường nét của nam giới. Hãy nhìn nữ tiên tri Delphic, hay nữ tiên tri Libyan, những hình tượng tuyệt vời và sắc sảo. Những người phụ nữ thường là những người tinh tế, luôn nói và biết trước”. Chúng tôi dừng lại, tập chú vào nữ tiên tri Delphic. Bà cầm một cuộn sách trong tay, nhưng đầu lại quay theo chuyển động của cơ thể. Có điều gì đó hoặc ai đó đã khiến bà mất tập trung, dù trước đó bà đang định đọc cuốn sách.

Chúng tôi trở lại Phòng Trưng bày Nghệ thuật của Bảo tàng Vatican. Trong căn phòng phía sau, phòng số 8, vị giám đốc giới thiệu chúng tôi bức hoạ Đức Mẹ Foligno của Raphael. Bà giới thiệu: “Nó là một kiệt tác nghệ thuật, vừa có nét nghệ thuật Venetian[1], vừa mang tính tạo hình mạnh mẽ của Michelangelo, toát lên sự dịu dàng vô hạn. Trong tranh, đôi mắt Đức Mẹ ánh lên niềm xúc động”. Sau đó, vị giám đốc chia sẻ: “Được bao quanh bởi vẻ đẹp thánh thiện nơi đây, là một đặc ân lớn lao, một phước lành đối với tôi. Những tác phẩm tiếp thêm năng lượng cho tôi. Đúng như Đức cố Giáo hoàng Phanxicô đã nói với tôi cách đây không lâu, rằng nghệ thuật có thể giúp chúng ta hướng về trời cao. Lẽ dĩ nhiên, khó khăn không biến mất, nhưng phần thưởng cũng ở chính nơi đây. Chính cái đẹp nơi đây tăng thêm sức mạnh cho tôi để tôi tiếp tục đam mê. Đồng thời, với ý thức trách nhiệm, tôi luôn cố gắng tận tâm với vai trò quan trọng luôn đòi hỏi sự tinh tế này. Đó là một trách nhiệm gìn giữ và chia sẻ không chỉ giá trị của các di sản, nhưng còn là cơ hội để chia sẻ đức tin Kitô giáo”.

Chúng tôi đã hỏi bà làm cách nào để đức tin và nghệ thuật có thể dung hoà với nhau. Bà giải thích: “Đây là những bảo tàng mang đậm đặc tính Kitô giáo mà chiều kích loan báo Tin Mừng được đặt lên hàng đầu. Tôi là một sử gia nghệ thuật, nhưng ở đây, cái nhìn phải khác. Để tôi lấy ví dụ nhé: Tôi là một thành viên trong nhóm các giám đốc của các bảo tàng quốc tế, bao gồm Louvre, National Gallery và nhiều nơi khác nữa. Những gì được thực hiện nơi đây không chỉ là một công việc mang tính nghệ thuật hay giảng dạy lịch sử, nhưng còn là thực hiện sứ mạng loan báo Tin Mừng bằng nghệ thuật. Đức Piô XI đã nhận ra điều này, khi ngay sau Hiệp ước Lateran năm 1929, ngài đã thiết lập Uỷ ban xây dựng để cho phép xây dựng một lối dốc dẫn vào cổng chính, để khách du lịch có thể đi vào trực tiếp từ nước Ý. Từ năm 1932, bất cứ ai cũng có thể mua vé để đi vào cách dễ dàng. Trong khi, trước đó, bạn phải đi qua Cung Điện, và các Bảo tàng chỉ được mở cho các nhà ngoại giao và các nhà nghiên cứu. Là một con người của văn hóa và đức tin, Đức Piô XI đã nhận ra tiềm năng tuyệt vời để loan báo Tin Mừng nhờ các bộ sưu tập nơi đây”.

Trong khúc huy hoàng của vẻ đẹp nơi đây, người nữ nằm ở trung tâm. “Không nghi ngờ khi khẳng định những bức tượng chân dung người nữ thực sự ấn tượng trong số tất cả mọi tác phẩm nơi đây. Chúng ta biết, Đức Trinh Nữ Maria luôn là một hình ảnh tiêu biểu nhất trong nghệ thuật Ki tô giáo. Trong một số trường hợp, thậm chí còn nổi bật hơn cả Đức Kitô. Nhưng trong thời Cổ đại, hình tượng người nữ đã thường được đề cao nơi các bức tượng Thần Vệ Nữ.” Vị giám đốc chỉ cho chúng tôi hai trong số những tác phẩm tiêu biểu, được trưng bày trong phòng Cabinet of the Mask của Bảo tàng Pio Clementino. Bức đầu tiên là bản sao nữ thần Aphrodite của Doidalsas. “Hãy chiêm ngắm khuôn mặt, sự dịu dàng trong từng cử động”. Tác phẩm thứ hai là một bản sao thời La Mã của bức tượng Aphrodite thành Knidos của Praxiteles. Bức tượng đứng, mọi đường nét rất mềm mại, bày tỏ sự trang nghiêm.

“Có nhiều tượng nữ thần Vệ Nữ tuyệt đẹp tại Bảo tàng Pio Clementino. Và ở đây, cũng có một tượng điêu khắc nữ thần đặt tại Bảo tàng Gregoriano Profano”. Đó chính là bức tượng nổi tiếng Chiaramonti Niobid. Bức tượng là một bản sao có niên đại vào thời kì Hadrianic[2], mô tả một trong những cô con gái của Niobe đang cố thoát khỏi những mũi tên của thần Apollo và Artemis. Bức tượng đã mất đầu, chỉ còn lại thân. “Cô ấy là một phụ nữ mạnh mẽ, đang trong tư thế chuyển động. Cô ấy khoác bộ áo choàng thật lộng lẫy tung bay trong gió”, bà mời chúng tôi chiêm ngưỡng. Quả thật, ngắm bức tượng, ta thấy sự vận động toàn thân của cô ấy thật ấn tượng, như thể nhà điêu khắc đã chứng kiến thời khắc nàng đang đào thoát. “Chúng tôi đặt nó ở trung tâm của căn phòng. Suy cho cùng, Niobid cũng là một vị thần”.

Tóm lại, có một sự liên tục “giữa nghệ thuật truyền thống và nghệ thuật Kitô giáo: người nữ thường là chuẩn mực cho sự dịu hiền và cái đẹp. Cách riêng, trong Kitô giáo, chủ đề nữ giới có một sự tiến triển rõ rệt, nhờ vai trò mà Đức Trinh Nữ Maria đã đảm nhận trong cuộc sống”.

Hành trình của chúng tôi đã khép lại, vì thế chúng tôi tiến về lối ra. Nhưng, trước khi rời đi, chúng tôi dành một khoảng lặng cuối cùng để chiêm ngưỡng bức tượng “Cuộc trốn chạy của Niobid”.

BARBARA JATTA được Đức cố Giáo hoàng Phanxicô bổ nhiệm làm Giám đốc Bảo tàng Vatican ngày 01 tháng Một năm 2017. Bà ấy 59 tuổi, một sử gia nghệ thuật, và là phụ nữ đầu tiên giữ chức vụ này trong lịch sử 500 năm của các đời Giáo hoàng. Nơi đây có khoảng 1000 nhân viên và cộng tác viên làm việc mỗi ngày.

[1] Nghệ thuật Venetian là sự kết hợp tinh tế giữa truyền thống Byzantine, Gothic và Phục hưng, nổi tiếng với màu sắc rực rỡ, ánh sáng lung linh và kỹ thuật điêu luyện. Các lĩnh vực tiêu biểu bao gồm tranh hội họa (Titian), thổi thủy tinh Murano, và đặc biệt là thạch cao Venetian (Venetian plaster) – kỹ thuật trát tường giả đá cẩm thạch bóng mịn. x. https://imagesofvenice.com/the-venetian-school-of-art/

[2] Thời kỳ Hadrian (117–138 SCN) là triều đại của vị hoàng đế thứ ba trong "Ngũ Đại Hoàng Đế" La Mã, đánh dấu giai đoạn đỉnh cao của sự ổn định, thịnh vượng và văn hóa (Pax Romana).

Tác giả: Ánh Quang lược dịch

Nguồn tin: www.osservatoreromano.va