Lễ Mình Máu Thánh Chúa và dấu ấn thánh Tôma Aquino

Bí tích Thánh Thể là nguồn mạch và đỉnh cao của toàn thể đời sống Kitô giáo. Trong dòng chảy lịch sử Phụng vụ Tây phương, việc tôn kính mầu nhiệm cực trọng này không chỉ dừng lại ở chiều kích cử hành hy tế cứu độ trong mỗi Thánh lễ, mà còn được cụ thể hóa qua một đại lễ biệt kính: Lễ Mình và Máu Thánh Chúa Kitô (Sollemnitas Sanctissimi Corporis et Sánguiniis Christi), vốn được biết đến trong truyền thống với danh xưng Corpus Christi hoặc Corpus Domini. Bài viết này nhằm mục đích khảo sát tiến trình hình thành mang tính lịch sử - phụng vụ của ngày lễ, đồng thời phân tích vai trò mang tính học thuật và hộ giáo của Thánh Tôma Aquinô trong việc biên soạn các bản văn phụng vụ mẫu mực. Qua đó, làm sáng tỏ cấu trúc thần học Thánh Thể dựa trên tư tưởng của vị Tiến sĩ Thiên thần, kết hợp với các định hướng huấn quyền đương đại về chiều kích hiệp thông (communio) song đôi, chiều dọc với Thiên Chúa và chiều ngang với Hội thánh, vốn cấu thành bản tính huyền nhiệm của Thân thể Đức Kitô.

Lược sử hình thành ngày lễ kính Mình và Máu Chúa Kitô

Trước thế kỷ XIII, việc cử hành Thánh Thể tập trung chủ yếu vào hành vi sát tế và hiệp lễ trong thánh lễ. Tuy nhiên, sự trỗi dậy của các lạc giáo mang khuynh hướng tân Manikê, tiêu biểu là phong trào Albigeois tại miền Nam nước Pháp, đã công khai phủ nhận tính chất thực tại của các bí tích, đặc biệt là sự hiện diện đích thực (praesentia realis) của Đức Kitô trong Bí tích Thánh Thể. Để phản ứng lại trào lưu này, một làn sóng đạo đức bình dân mãnh liệt đã bùng phát tại khu vực Bắc Âu, nhấn mạnh đến việc tôn thờ, chiêm ngắm và tôn vinh Bánh Thánh ngoài Thánh lễ. Các thực hành phụng vụ như giật chuông nhà thờ khi truyền phép, tôn nghinh Thánh Thể và ban phép lành bằng Mặt Mặt Nhật bắt đầu hình thành và lan rộng.

Nguồn gốc trực tiếp của Lễ Mình Thánh Chúa gắn liền với cuộc đời và thị kiến của Thánh nữ Julienne de Cornillon (1193–1258), một nữ tu dòng dâng hiến Thánh Âu-tinh tại Liège (thuộc nước Bỉ ngày nay). Từ năm 1209, chị nhận được thị kiến về một vầng trăng rằm tỏa sáng nhưng lại khuyết mất một vệt đen. Qua mặc khải, chị hiểu rằng vầng trăng biểu trưng cho chu kỳ năm phụng vụ của Giáo hội, và vệt đen chính là sự thiếu vắng một ngày lễ biệt kính để tạ ơn và tôn vinh Bí tích Tình Yêu. Sau hơn hai mươi năm giữ kín, Thánh nữ Julienne đã chia sẻ thị kiến này với các nhà thần học uy tín đương thời, trong đó có Đức cha Robert de Thorete (Giám mục giáo phận Liège), Hồng y Hugues de Saint-Cher (thần học gia Dòng Đa Minh), và Jacques Pantaléon (lúc bấy giờ là Tổng phó tế giáo phận Liège). Bản văn phụng vụ đầu tiên đã được soạn thảo tại Liège, và vào năm 1246, Đức cha Robert de Thorete đã chính thức chuẩn y việc cử hành lễ này trong phạm vi giáo phận vào ngày thứ Năm sau Chúa Nhật kính Ngôi Ba Thiên Chúa. Năm 1252, Hồng y Hugues de Saint-Cher tiếp tục mở rộng đặc ân cử hành sang toàn vùng lãnh thổ nhiệm sở của ngài tại Đức.

Bước ngoặt mang tính phổ quát của ngày lễ diễn ra dưới triều đại Giáo hoàng Urbanô IV (1261–1264), chính là vị cựu Tổng phó tế Jacques Pantaléon của Liège. Vào năm 1263, một linh mục người Séc tên là Phêrô Prague, đang trên đường hành hương tiến về Rôma, đã dừng lại dâng Thánh lễ tại nhà thờ Thánh Christina ở Bolsena. Trong lúc đọc lời truyền phép, vị linh mục này đã bị bủa vây bởi những hoài nghi nghiêm trọng về sự biến đổi bản thể (transubstantiatio). Ngay lập tức, từ tấm Bánh Thánh, Máu Thánh đã chảy ra, thấm đẫm chiếc khăn thánh (corporale). Nghe biết biến cố dị thường này, Đức Thánh Cha Urbanô IV, lúc bấy giờ đang ngự trị tại Orvieto gần đó, đã truyền lệnh điều tra và rước chiếc khăn thánh phép lạ về Nhà thờ Chính tòa Orvieto. Biến cố Bolsena đã củng cố quyết tâm của Đức Urbanô IV trong việc thiết lập một ngày lễ cho toàn thể Giáo hội Tây phương. Ngày 11 tháng 8 năm 1264, ngài ban hành Sắc chiếu Transiturus de hoc mundo. Sắc chiếu này không chỉ chính thức hóa Lễ Mình Thánh Chúa (Corpus Christi) trên toàn cầu vào ngày thứ Năm sau tuần bát nhật Hiện Xuống, mà còn đưa ra những lý giải thần học sâu sắc về nhu cầu cần có một ngày lễ đền tạ những sự xúc phạm đối với Thánh Thể, đồng thời công bố ban các ân xá cho những ai tham dự phụng vụ ngày này. Mặc dù Đức Urbanô IV băng hà ngay sau đó (tháng 10 năm 1264) khiến việc thực thi sắc chiếu bị gián đoạn, Công đồng Vienne (1311–1312) dưới triều Đức Giáo hoàng Clementê V đã tái khẳng định và thúc đẩy việc cử hành rộng khắp. Sau đó, Đức Giáo hoàng Gioan XXII vào năm 1317 đã chính thức tháp nhập bản văn vào bộ Luật Phụng vụ (Clementinae), kèm theo quy định về cuộc rước kiệu Thánh Thể trọng thể.

Những đóng góp của Thánh Tôma Aquinô

Trong giới phê bình sử học phụng vụ hiện đại, câu hỏi liệu Thánh Tôma Aquinô (1225–1274) có phải là tác giả đích thực của toàn bộ các bản văn Phụng vụ Lễ Mình Thánh Chúa hay không từng là một chủ đề tranh luận gay gắt. Có hai nguyên nhân cốt lõi khiến các nhà phê bình thận trọng:

• Thứ nhất, tính chất ẩn danh của văn kiện Tòa Thánh: Theo truyền thống công vụ triều đình giáo hoàng (Curia Romana), các học giả hay nhà thần học được Đức Thánh Cha ủy nhiệm biên soạn thông điệp, sắc chiếu hoặc bản văn phụng vụ đều phải giữ bí mật danh tính nhằm bảo đảm uy quyền tối cao của đấng bản quyền.

• Thứ hai, hiện tượng giả danh (pseudepigrapha) và thiếu luật tác quyền: Thời Trung cổ hoàn toàn chưa tồn tại khái niệm bản quyền sở hữu trí tuệ như thời hậu hiện đại. Trái lại, các tác giả vô danh thường có xu hướng đặt tên tác phẩm của mình dưới danh nghĩa của các bậc thầy thời danh như Tôma Aquinô, Albertô Cả hoặc Bonaventura để tác phẩm dễ dàng được lưu hành và công nhận.

Tuy nhiên, các bằng chứng lịch sử ngoại tại đã thiết lập tính xác thực về vai trò của vị Tiến sĩ Thiên thần. Chứng từ sớm nhất và uy tín nhất đến từ sử gia Giáo hội Tolomeo da Lucca (1236–1327) – người từng là học trò và là cha giải tội của Thánh Tôma. Trong tác phẩm Historia Ecclesiastica Nova (viết khoảng năm 1312–1317), Tolomeo khẳng định rõ ràng rằng Đức Urbanô IV đã truyền lệnh cho Thánh Tôma soạn thảo văn chương phụng vụ cho ngày lễ mới. Chi tiết này hoàn toàn khớp với niên lịch sinh hoạt của Thánh Tôma, bởi vì trong giai đoạn từ năm 1261 đến 1265, ngài đang giảng dạy tại tu viện Đa Minh ở Orvieto, ngay sát tòa tổng hành dinh của Đức Giáo hoàng Urbanô IV.

Các cuộc nghiên cứu phê bình văn bản (textual criticism) từ thế kỷ XX đối với thủ bản phụng vụ cổ Regnum Mundi, bản văn nguyên thủy được sử dụng tại giáo phận Liège, cho thấy Thánh Tôma không sáng tác phụng vụ từ một khoảng trống văn hóa. Ngài đã sử dụng cấu trúc căn bản của phụng vụ Liège, giữ lại một số thánh vịnh và cách phân chia các giờ kinh, nhưng đã tiến hành một cuộc cải biến toàn diện về mặt ngôn ngữ và chiều sâu thần học.

Nơi bản văn của Thánh Tôma, những cách diễn đạt mang tính cảm xúc bình dân của bản Liège được thay thế bằng một thứ ngôn ngữ Latinh cổ điển, nhịp nhàng, súc tích và chuẩn xác một cách tuyệt vời về mặt tín lý. Ngài đã lồng ghép toàn bộ hệ thống thần học về sự biến đổi bản thể và bản tính của nhiệm tích vào trong các cấu trúc thi ca, tạo nên một kiệt tác tổng hợp giữa đức tin và nghệ thuật văn chương.

Tìm hiểu về các bản văn Phụng vụ Thánh Thể của Thánh Tôma Aquinô

Để thấu hiểu tư tưởng thần học Thánh Thể của Thánh Tôma Aquinô ẩn chứa trong các bản văn phụng vụ, cần phải đối chiếu chúng với các khảo luận của ngài trong bộ Tổng luận Thần học (Summa Theologiae), phần III, các câu hỏi từ 73 đến 83. Phụng vụ do ngài soạn thảo là sự cô đọng đỉnh cao của tư tưởng thần học kinh điển. Một trong những bản văn sâu sắc nhất thể hiện trọn vẹn nhãn quan thần học của Thánh Tôma là Điệp ca Tin Mừng (Antiphona ad Magnificat) thuộc Giờ Kinh Chiều II của ngày lễ: O Sacrum Convivium. Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo đã trích dẫn nguyên văn bản văn này tại số 1402 để minh định về mầu nhiệm Thánh Thể.

“O sacrum convivium, in quo Christus sumitur: recolitur memoria passionis eius; mens impletur gratia; et futurae gloriae nobis pignus datur.” (Ôi yến tiệc Mình và Máu Thánh, nơi đây Đức Kitô làm lương thực nuôi ta: tiệc nhắc nhở tưởng niệm cuộc khổ hình của Người; cõi lòng được đổ đầy ân sủng; và bảo chứng của vinh quang tương lai được trao ban cho chúng ta.)

Bản văn này thiết lập một cấu trúc thần học ba chiều kích thời gian tuyệt mỹ, liên kết lịch sử cứu độ vào trong một khoảnh khắc phụng vụ hiện tại:

• Chiều kích Quá khứ (Memoria Passionis): Thánh Thể không phải là một nghi thức tách biệt, mà là sự hiện tại hóa mang tính bí tích (repraesentatio) của Hy tế thập giá. Từ recolitur (nhắc nhớ/khơi lại) nhấn mạnh rằng cuộc khổ hình của Đức Kitô không bị chôn vùi trong quá khứ, nhưng được kéo dài và mang lại hiệu năng cứu độ cho hối nhân trong hiện tại.

• Chiều kích Hiện tại (Mens impletur gratia): Trong giây phút hiện tại của việc cử hành, Thánh Thể là một bàn tiệc (convivium) nơi Đức Kitô hiến ban chính mình làm thần lương. Hệ quả trực tiếp là tâm hồn người lãnh nhận được tràn đầy ân sủng (gratia). Đối với Thánh Tôma, Thánh Thể là bí tích ban ân sủng một cách nội tại (ex opere operato), nuôi dưỡng và tăng trưởng đời sống siêu nhiên của linh hồn giống như lương thực vật chất nuôi dưỡng thân xác.

• Chiều kích Tương lai (Futurae gloriae nobis pignus datur): Thánh Thể hướng mở về thực tại cánh chung (eschaton). Nó là bảo chứng (pignus), tức là một khoản đặt cọc bảo đảm cho vinh quang phục sinh mai sau. Kẻ ăn bánh này sẽ không phải chết đời đời, nhưng được dự phần vào tiệc cưới Con Chiên trên trời.

Một bản văn rất nổi tiếng khác của Thánh Tôma chính là Thánh thi Pange Lingua Gloriosi được biên soạn cho Giờ Kinh Chiều, mà hai đoạn cuối cùng chính là bài ca Tantum Ergo lừng danh, thường được hát trước phép lành Thánh Thể. Trong bài thơ này, Thánh Tôma đã vận dụng tài năng thi ca để diễn tả một cách chuẩn xác tín lý về sự Biến đổi bản thể (Transubstantiatio) vốn được Công đồng Lateranô IV (1215) định tín trước đó.

Đoạn thứ tư, ngài viết:

“Verbum caro, panem verum / verbo carnem efficit: / fitque sanguis Christi merum, / et si sensus deficit, / ad firmandum cor sincerum / sola fides sufficit.” (Ngôi Lời nhập thể, bằng một lời của Người, đã biến bánh thật trở nên Thịt Người; và rượu nguyên chất trở nên Máu Đức Kitô; và dẫu cho giác quan có phần khiếm khuyết, nhưng để củng cố một tâm hồn chân thành, thì duy chỉ đức tin là đã đủ.)

Thần học của phân đoạn này phản ánh tư tưởng của Thánh Tôma về mối quan hệ giữa đức tin và giác quan trong Bí tích Thánh Thể:

• Sự bất lực của giác quan (Sensus deficit): Khi đối diện với Thánh Thể, mọi giác quan của con người (thị giác, vị giác, xúc giác) đều thất bại vì chúng chỉ tiếp cận được các tùy phụ (accidentia) bên ngoài như hình dạng, màu sắc, mùi vị của bánh và rượu.

• Sự can thiệp của Ngôi Lời (Verbo carnem efficit): Bản thể (substantia) của bánh và rượu đã hoàn toàn chấm dứt để nhường chỗ cho bản thể Thịt và Máu Đức Kitô thông qua quyền năng lời truyền phép của tư tế nhân danh Đức Kitô (in persona Christi).

• Sự tối thượng của Đức tin (Sola fides sufficit): Để nhận biết thực tại siêu nhiên này, con người không dựa vào bằng chứng khoa học thực nghiệm, mà dựa hoàn toàn vào đức tin cậy vào lời hứa chân thật của Thiên Chúa. Ý niệm này cũng được ngài lặp lại trong bài thánh thi Adoro Te Devote: “Visus, tactus, gustus in te fallitur, / Sed auditu solo tuto creditur” (Thị giác, xúc giác, vị giác đều sai lầm khi phán đoán về Chúa, nhưng chỉ cần nghe lời Chúa là đủ để tin tưởng vững vàng).

Sau cùng, bài Ca tiếp liên (Sequentia) Lauda Sion Salvatorem được hát ngay trước bài đọc Tin Mừng trong Thánh lễ là một áng văn chương hộ giáo mẫu mực. Qua 24 tiểu đoạn, Thánh Tôma đã hệ thống hóa toàn bộ giáo lý về Thánh Thể nhằm loại trừ các hiểu lầm sai lạc:

• Tính toàn vẹn của Đức Kitô dưới mỗi hình bánh: Ngài khẳng định Đức Kitô hiện diện trọn vẹn, cả nhân tính lẫn thần tính (totus Christus), dưới bất kỳ một phần nhỏ nào của hình bánh hoặc hình rượu khi bị bẻ ra: “Fracto demum sacramento, / ne vacilles, sed memento / tantum esse sub fragmento, / quantum toto tegitur” (Khi bánh thánh bị bẻ ra, đừng dao động, nhưng hãy nhớ rằng, dưới mỗi mảnh vụn nhỏ cũng chứa đựng trọn vẹn như dưới nguyên tấm bánh).

• Hiệu năng khách quan đối với người lãnh nhận: Việc rước lễ đem lại sự sống cho người công chính nhưng lại chuốc lấy án phạt cho kẻ có tội, dù cả hai đều tiêu thụ cùng một thực tại thể lý: “Sumunt boni, sumunt mali: / sorte tamen inaequali, / vitae vel interitus” (Người lành ăn, kẻ dữ cũng ăn: nhưng với số phận khác nhau, một bên là sự sống, một bên là sự hư mất). Thần học này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuẩn bị tâm hồn và tình trạng ân sủng khi đến với bàn tiệc Thánh Thể.

Tìm hiểu đôi chút về hạn từ Corpus

Trong ngôn ngữ Phụng vụ Latinh, thuật từ Corpus mang một nội hàm thần học phong phú và đa tầng, đặc biệt khi soi chiếu qua lăng kính của Thánh Phaolô trong Thư gửi tín hữu Côrintô: “Bởi vì chỉ có một tấm bánh, và tất cả chúng ta chia sẻ cùng một tấm bánh ấy, nên tuy nhiều, chúng ta cũng chỉ là một thân thể” (1 Cr 10,17). Thánh Tôma Aquinô đã khai triển từ Corpus theo hai nghĩa cốt lõi:

Nghĩa thứ nhất và trực tiếp nhất của Corpus là Thân Thể lịch sử của Chúa Giêsu Kitô, Thân thể đã được sinh hạ bởi Đức Trinh Nữ Maria, đã chịu đóng đinh trên thập giá, đã phục sinh vinh hiển và nay đang ngự bên hữu Chúa Cha. Qua tác động của Chúa Thánh Thần trong Thánh lễ, thân thể thể lý này hiện diện cách thực sự, đích thực và mang tính bản thể dưới hình bánh và rượu. Khi Kitô hữu ăn Thần Lương này, họ thiết lập một sự "hiệp thông chiều dọc" mật thiết với chính Thiên Chúa làm người. Đức Kitô đã phán: “Ai ăn thịt tôi và uống máu tôi, thì ở lại trong tôi, và tôi ở lại trong người ấy... người ăn tôi, chính mình cũng sẽ sống nhờ tôi” (Ga 6, 56 - 57).

Nghĩa thứ hai, vốn là hiệu năng cứu độ và mục đích tối hậu (res tantum) của Bí tích Thánh Thể, chính là việc xây dựng Thân Thể Huyền Nhiệm của Đức Kitô, tức là Giáo hội. Thánh Tôma luận chứng rằng, không giống như lương thực vật chất bị cơ thể con người hấp thụ và biến đổi thành năng lượng của thân xác, Thánh Thể là Lương thực Siêu nhiên có quyền năng biến đổi người ăn vào trong chính Đức Kitô. Khi nhiều cá thể cùng được đồng hóa vào trong một Đức Kitô độc nhất, họ không còn là những thực thể chia rẽ, mà cấu thành một Nhiệm thể duy nhất. Đây chính là sự hiệp thông chiều ngang giữa các tín hữu với nhau trong mối dây bác ái.

Do đó, không thể có sự hiệp thông đích thực với Đức Kitô (chiều dọc) nếu lại khước từ sự hiệp thông với anh em trong Hội thánh (chiều ngang). Thánh Thể vừa là dấu chỉ vừa là nguyên nhân hữu hiệu tạo nên sự nhất trí và bình an nội bộ của Giáo hội.

Một vài định hướng của huấn quyền đương đại

Mầu nhiệm Lễ Mình và Máu Thánh Chúa Kitô không dừng lại ở những suy tư học thuật thế kỷ XIII, mà liên tục được Huấn quyền thúc đẩy qua các thế kỷ, đặc biệt là trong giai đoạn hiện đại.

Sau Sắc lệnh Phụng vụ Thánh Sacrosanctum Concilium (1963) của Công đồng Vaticanô II, cấu trúc lịch phụng vụ đã có những thay đổi quan trọng. Vào năm 1969, Đức Giáo hoàng Phaolô VI đã chính thức đổi tên ngày lễ từ Corpus Christi (Lễ Mình Thánh Chúa) thành Sollemnitas Sanctissimi Corporis et Sanguinis Christi (Lễ Trọng kính Mình và Máu Thánh Chúa Kitô). Sự thay đổi này nhằm mục đích nhấn mạnh tính toàn vẹn của cả hai hình bánh và rượu, khôi phục lại giá trị thần học của Máu Thánh vốn đã bị lu mờ trong các thực hành đạo đức thời hậu Tridentinô khi giáo dân chỉ rước lễ một hình. Đồng thời, các bài đọc Kinh Thánh trong ngày lễ được tái cấu trúc theo chu kỳ ba năm (A, B, C), tập trung vào các chủ đề giao ước, hy tế và bàn tiệc vĩnh cửu nhằm làm phong phú kho tàng Lời Chúa cho tín hữu.

Đàng khác, trong giai đoạn cuối triều đại của mình, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã cống hiến những suy tư mục vụ sâu sắc về Bí tích Cực Trọng này. Vào ngày Thứ Năm Tuần Thánh năm 2003, ngài ban hành Thông điệp Ecclesia de Eucharistia (Giáo hội từ Thánh Thể), khẳng định mối tương quan sinh tử giữa sự sống của Hội thánh và việc cử hành Bí tích.

Tiếp đến, vào dịp Lễ Mình và Máu Thánh Chúa Kitô ngày 10 tháng 6 năm 2004, ngài đã long trọng công bố thiết lập Năm Thánh Thể toàn cầu (kéo dài từ tháng 10 năm 2004 đến tháng 10 năm 2005). Năm đặc biệt này được định vị trong bối cảnh diễn ra Đại hội Thánh Thể Quốc tế tại Guadalajara (Mexico) và Thượng Hội đồng Giám mục Thế giới vào tháng 10 năm 2005. Qua sáng kiến này, vị Giáo hoàng Ba Lan mong muốn toàn thể Dân Chúa thúc đẩy và canh tân đời sống nội tâm trước những thách đố của trào lưu thế tục hóa, đặc biệt qua việc Chầu Thánh Thể.

Kết luận

Trải qua hơn bảy thế kỷ lịch sử, Lễ Mình và Máu Thánh Chúa Kitô đứng vững như một cột mốc rực rỡ minh chứng cho sự hài hòa giữa lòng đạo đức bình dân chân chính và đỉnh cao của tư tưởng thần học học viện. Đóng gác mang tính thiên tài của Thánh Tôma Aquinô qua các bản văn phụng vụ mẫu mực đã cung cấp cho Giáo hội một thứ ngôn ngữ đức tin không thể lay chuyển, nơi mà chân lý tín lý hòa quyện tuyệt đối với vẻ đẹp của thi ca và âm nhạc. Thần học về chữ Corpus mà vị Tiến sĩ Thiên thần triển khai, kết hợp với các giáo huấn đương đại của Giáo hội, nhắc nhở các tín hữu rằng việc tôn thờ và rước nhận Mình Thánh Đức Kitô không bao giờ là một hành vi đạo đức quy ngã, biệt lập. Đó là một cam kết kép: một sự tháp nhập trọn vẹn vào sự sống của Thiên Chúa theo chiều dọc, đồng thời mở ra sự liên đới, bác ái và hiệp thông sâu xa với Thân thể Huyền nhiệm là Hội thánh theo chiều ngang. Chính trong sự tổng hòa song đôi này, Thánh Thể hoàn thành sứ mạng là thần lương nuôi dưỡng Giáo hội lữ hành, đồng thời là bảo chứng vững chắc dẫn đưa nhân loại tiến về yến tiệc vinh quang vĩnh cửu nơi vương quốc cánh chung.

1.  Công đồng Vaticanô II, Hiến chế Tín lý về Giáo hội Lumen Gentium (21/11/1964), số 11.
2. Phan Tấn Thành, O.P., Thần học về Bí tích Thánh Thể, (Học viện Đa Minh, 2018), tr. 142.
3. x. C. N. Ghellinck, Eucharistie au XIIe siècle, trong Dictionnaire de Théologie Catholique, Quyển V, (Paris: Letouzey et Ané, 1924), tr. 1320-1325.
4. x. Miri Rubin, Corpus Christi: The Eucharist in Late Medieval Culture, (Cambridge: Cambridge University Press, 1991), tr. 164-168.
5. Nathan Mitchell, Cult and Controversy: The Worship of the Eucharist Outside Mass, (New York: Pueblo Publishing Company, 1982), tr. 86.
6. Jean-Pierre Torrell, O.P, Thánh Tôma Aquinô: Nhà Thần học và Cuộc đời, bản dịch của Học viện Đa Minh, (NXB Tôn giáo, 2012), tr. 210.
7. x. G. Simenon, Julienne de Cornillon, (Liège: L. Gothier, 1946), tr. 45-52.
8. Phan Tấn Thành, O.P., Thánh Tôma Aquinô: Con người và Tác phẩm, (Học viện Đa Minh, 2015), tr. 98.
9. Joseph A. Jungmann, SJ, The Mass of the Roman Rite: Its Origins and Development, Quyển I, (New York: Benziger Brothers, 1951), tr. 122.
10. Cyril Vollert, SJ, The Feast of Corpus Christi and the Doctrine of Transubstantiation, trong Theological Studies 14, số 2 (1953), tr. 212.
11. Phan Tấn Thành, O.P., Thần học về Bí tích Thánh Thể, (Học viện Đa Minh, 2018), tr. 145.
12. x. Dom Paul Shaughnessy, The Miracle of Bolsena and the Orvieto Corporals, (Rome: Typographia Vaticana, 1995), tr. 33-39.
13. x. Dom Paul Shaughnessy, The Miracle of Bolsena and the Orvieto Corporals, (Rome: Typographia Vaticana, 1995), tr. 45.
14. x. Đức Giáo hoàng Urbanô IV, Sắc chiếu Transiturus de hoc mundo (11/8/1264), trong Bullarium Romanum, Quyển III, tr. 715-721.
15. Xem J.A. Weisheipl, O.P., Friar Thomas d'Aquino: His Life, Thought, and Work, (Washington D.C.: Catholic University of America Press, 1983), tr. 180.
16. Công đồng Vienne (1311–1312), Sắc lệnh Ad nostrum, lưu giữ trong Decrees of the Ecumenical Councils, biên dịch bởi Norman P. Tanner, (Georgetown University Press, 1990), tr. 360.
17. Corpus Iuris Canonici, Quyển II: Decretales Clementinae, Quyển III, Đề mục XVI, Chương l.
18. x. C. Lambot, L'office de la Fête-Dieu: Aperçus nouveaux sur ses origines, trong Revue Bénédictine 54 (1942), tr. 61-123.
19. Jean-Pierre Torrell, O.P., Thánh Tôma Aquinô: Nhà Thần học và Cuộc đời, tr. 214.
20. B. Smalley, The Study of the Bible in the Middle Ages, (Oxford: Basil Blackwell, 1952), tr. 290.
21. Tolomeo da Lucca, Historia Ecclesiastica Nova, Quyển XXII, Chương 24, biên tập bởi tông tòa Muratori, Rerum Italicarum Scriptores, XI,  tr.1152.
22. J.A. Weisheipl, O.P., Friar Thomas d'Aquino, tr. 182.
23. x. P. M. Gy, O.P., The Office of Corpus Christi and Saint Thomas Aquinas, trong The Thomist 46, số 4 (1982), tr. 542-551.
24. P. M. Gy, O.P., The Office of Corpus Christi and Saint Thomas Aquinas, trong The Thomist 46, số 4 (1982), tr. 555.
25. Phan Tấn Thành, O.P., Thánh Tôma Aquinô: Con người và Tác phẩm, (Học viện Đa Minh, 2015), tr. 104.
26. Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae, III, q.73-83.
27. Nhóm Phiên Dịch Các giờ kinh Phụng vụ, Sách Kinh Phụng Vụ, Tập III, (NXB Tôn giáo, 2020), Kinh Chiều II Lễ Mình và Máu Thánh Chúa.
28. Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo, bản dịch của Uỷ ban Giáo lý Đức Tin, Hội đồng Giám mục Việt Nam, (NXB Tôn giáo, 2012), số 1402.
29. Nguyên văn La ngữ trích từ Breviarium Romanum (Sách Nguyện Rôma), phần Lễ Mình Thánh Chúa.
30. Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae, III, q. 73, a. 4.
31. Phan Tấn Thành, O.P., Thần học về Bí tích Thánh Thể, (Học viện Đa Minh, 2018), tr. 280.
32. Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae, III, q. 79, a. 1.
33. Khái niệm pignus xuất phát từ ngôn ngữ pháp lý La-tinh cổ, chỉ vật thế chấp bảo đảm việc thực hiện một khế ước. Thánh Tôma dùng nó để chỉ tính chắc chắn của ơn cứu độ cánh chung thông qua Thánh Thể.
34. Phan Tấn Thành, O.P., Thánh Tôma Aquinô: Con người và Tác phẩm, (Học viện Đa Minh, 2015), tr. 112.
35. Công đồng Lateranô IV (1215), Hiến chương I: De Fide Catholica: “Thân thể và máu Người chứa đựng đích thực dưới hình bánh và rượu, sau khi bánh đã được biến đổi bản thể thành thân thể, và rượu thành máu do quyền năng Thiên Chúa”.
36. x. Bản văn La ngữ trích từ Missale Romanum (Sách Lễ Rôma), Phụ lục các Thánh thi.
37. Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae, III, q. 75, a. 5.
38. Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae, III, q. 78, a. 1.
39. Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae, III, q. 75, a. 1.
40. Thánh Tôma Aquinô, Thánh thi Adoro Te Devote, bản văn tiếng Latinh cổ điển thuộc truyền thống phụng vụ Đa Minh.
41. Quy chế Tổng quát Sách Lễ Rôma (2002), số 64.
42. Thánh Tôma Aquinô, Ca tiếp liên Lauda Sion Salvatorem, đoạn thơ số 10. Xem thêm Summa Theologiae, III, q. 76, a. 3.
43. Ca tiếp liên Lauda Sion Salvatorem, đoạn thơ số 12.
44. x. 1 Cr 11,27-29.
45. Kinh Thánh trích theo Bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng Vụ, (NXB Tôn giáo, 2011).
46. Công đồng Triđêntinô, Khóa họp XIII (11/10/1551), Sắc lệnh về Bí tích Cực Thánh Thánh Thể, Chương 1 (DS 1636).
47. Giáo hoàng Phaolô VI, Thông điệp Mysterium Fidei (3/9/1965), số 39.
48. Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae, III, q. 73, a. 3.
49. Khảo luận của Thánh Augustinô trong cuốn Tự thuật (Confessiones), Quyển VII, Chương 10.
50. Giáo hoàng Piô XII, Thông điệp Mystici Corporis Christi (29/6/1943), số 42.
51. Phan Tấn Thành, O.P., Thần học về Bí tích Thánh Thể, (Học viện Đa Minh, 2018), tr. 310.
52. x. Công đồng Vaticanô II, Hiến chế về Phụng vụ Thánh Sacrosanctum Concilium (4/12/1963), số 102-107.
53. x. Giáo hoàng Phaolô VI, Tự sắc Mysterii Paschalis (14/2/1969) về việc ban hành Lịch Phụng vụ Tổng quát mới.
54. Phan Tấn Thành, O.P., Thần học về Bí tích Thánh Thể, (Học viện Đa Minh, 2018), tr. 148.
55. Sách Lễ Rôma, Lịch Phụng vụ chi tiết ngày Lễ Mình và Máu Thánh Chúa.
56. Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Thông điệp Ecclesia de Eucharistia (17/4/2003), số 1.
57. x. Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Tông thư Mane Nobiscum Domine (7/10/2004) ban hành Năm Thánh Thể.
58. Diễn văn của Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II gửi các tham dự viên Đại hội Thánh Thể Quốc tế lần thứ 48 tại Guadalajara, ngày 17 tháng 10 năm 2004.
59. x. Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Ecclesia de Eucharistia, số 6.