Tiết độ, con đường dẫn đến hạnh phúc thật

Con người luôn khao khát hạnh phúc. Trong hành trình tìm kiếm hạnh phúc, chúng ta thường bị hấp dẫn bởi những gì đem lại khoái cảm tức thời: được làm điều mình thích, thỏa mãn những ham muốn, không phải kiềm chế bản thân và không bị ràng buộc bởi bất cứ giới hạn nào. Chính vì thế, đôi khi chúng ta nghĩ rằng buông thả sẽ làm mình thoải mái hơn, còn tiết độ chỉ khiến cuộc sống trở nên gò bó, thiếu tự do. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào kinh nghiệm sống, chúng ta sẽ nhận ra một nghịch lý: điều đem lại khoái cảm trước mắt chưa chắc dẫn đến hạnh phúc lâu dài; trái lại, điều đòi hỏi chúng ta hy sinh và tự chủ hôm nay lại có thể đem đến bình an và ý nghĩa ngày mai.

Buông thả: Tự do trước mắt, nhưng lệ thuộc về lâu dài

Buông thả là thái độ để bản thân bị cuốn theo những ham muốn mà không biết tự giới hạn hay phân định điều gì thực sự tốt cho mình. Người buông thả thường nghĩ: tôi muốn gì thì cứ làm; tôi thích gì thì cứ tận hưởng. Trong khoảnh khắc, cách sống này có thể đem lại cảm giác dễ chịu, giải tỏa căng thẳng và tạo ra ảo tưởng rằng mình đang hoàn toàn tự do.

Thế nhưng, khi một ham muốn liên tục được thỏa mãn mà không có giới hạn, nó có thể trở nên mạnh mẽ hơn và đòi hỏi nhiều hơn. Người không biết làm chủ việc sử dụng điện thoại có thể đánh mất thời gian dành cho học tập, cầu nguyện và các mối tương quan. Người luôn chiều theo cơn nóng giận có thể làm tổn thương những người mình yêu thương. Người chạy theo những thú vui nhất thời có thể dần đánh mất khả năng hài lòng với những điều bình dị.

Đức Giáo hoàng Phanxicô, trong bài giáo lý về nhân đức tiết độ ngày 17-4-2024, nhận xét rằng việc để cho những xung lực và khoái lạc được tự do hoàn toàn có thể phản tác dụng, khiến con người rơi vào sự nhàm chán. Ngài đặt vấn đề về những người muốn nếm trải mọi thứ một cách tham lam nhưng cuối cùng lại đánh mất khả năng thưởng thức mọi thứ.

Như vậy, vấn đề không nằm ở chỗ những niềm vui tự nhiên đều xấu, nhưng ở chỗ con người có thể đánh mất khả năng làm chủ chính mình. Khi ấy, điều ban đầu được lựa chọn như một thú vui lại dần trở thành sự lệ thuộc. Người ta tưởng mình đang tự do vì có thể làm bất cứ điều gì mình muốn, nhưng thực tế lại không còn đủ sức nói không với chính những ham muốn của mình.

Tiết độ không phải từ chối hạnh phúc, nhưng học cách sống hạnh phúc

Trái với buông thả, tiết độ là khả năng sử dụng những điều tốt đẹp một cách đúng mực, biết hưởng thụ mà không lệ thuộc, biết từ chối khi cần thiết và biết lựa chọn điều có giá trị lâu dài hơn.

Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 1809, khẳng định: “Tiết độ là nhân đức luân lý giúp điều hòa sức lôi cuốn của các thú vui và đem lại sự quân bình trong việc sử dụng của cải vật chất”. Nhân đức này giúp ý chí làm chủ bản năng, đồng thời hướng những ham muốn của con người về điều thiện.

Điều đáng chú ý là Hội Thánh không xem tiết độ như một sự phủ nhận thân xác, niềm vui hay những điều tốt đẹp của cuộc sống. Trái lại, tiết độ giúp con người sử dụng các thực tại ấy đúng với giá trị và mục đích của chúng. Ăn uống là điều cần thiết, nhưng ăn uống vô độ có thể gây hại. Nghỉ ngơi là điều chính đáng, nhưng lười biếng có thể khiến chúng ta trốn tránh trách nhiệm. Tình yêu và sự thân mật là những điều cao quý, nhưng khi bị tách khỏi sự tôn trọng, trách nhiệm và phẩm giá của con người, chúng có thể trở thành ích kỷ.

Vì thế, tiết độ không có nghĩa là không được hưởng niềm vui, nhưng là biết hưởng niềm vui mà không trở thành nô lệ của nó. Người sống tiết độ vẫn có thể tận hưởng những điều tốt đẹp, nhưng họ không để những điều ấy chiếm lấy toàn bộ tâm trí và điều khiển cuộc đời mình.

Tự chủ là điều kiện để có tự do đích thực

Một người không thể từ chối điều mình ham muốn chưa hẳn là người tự do. Tự do đích thực không đơn giản là có khả năng lựa chọn bất cứ điều gì, nhưng còn là khả năng lựa chọn điều tốt và chịu trách nhiệm về lựa chọn ấy.

Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 1804, dạy rằng các nhân đức nhân bản giúp con người làm chủ bản thân và vui hưởng một đời sống luân lý tốt lành. Các nhân đức ấy hình thành qua giáo dục, những hành vi có ý thức và sự kiên trì thực hành. Nói cách khác, tự chủ không tự nhiên xuất hiện chỉ vì chúng ta mong muốn, nhưng cần được rèn luyện từng ngày.

Một người biết tiết độ trong việc sử dụng mạng xã hội có thể dành nhiều thời gian hơn cho gia đình và những công việc quan trọng. Một người biết kiềm chế lời nói khi nóng giận có thể bảo vệ một mối tương quan khỏi những tổn thương không đáng có. Một người biết hy sinh sự thoải mái trước mắt để kiên trì học tập, làm việc hoặc cầu nguyện sẽ dần xây dựng được một đời sống có chiều sâu hơn.

Những lựa chọn ấy đôi khi không đem lại cảm giác dễ chịu ngay lập tức. Tuy nhiên, chúng giúp con người trở thành người mà mình mong muốn trở thành. Khi không còn bị điều khiển hoàn toàn bởi cảm xúc nhất thời, chúng ta có khả năng sống có định hướng, trung thành với những cam kết và yêu thương người khác bằng những hành động cụ thể.

Bởi thế, tiết độ không làm nghèo đi tự do; trái lại, nó giúp tự do đạt đến sự trưởng thành. Người biết làm chủ bản thân không phải là người không có ham muốn, nhưng là người có thể nhận ra ham muốn nào đáng theo đuổi và ham muốn nào cần được điều chỉnh.

Theo Tin Mừng, hạnh phúc gắn liền với khả năng từ bỏ chính mình

Đối với Kitô giáo, hạnh phúc không chỉ là cảm giác dễ chịu hay sự thỏa mãn những nhu cầu cá nhân. Hạnh phúc đích thực còn gắn liền với việc sống đúng phẩm giá của mình, yêu mến Thiên Chúa, yêu thương tha nhân và hướng đến sự sống viên mãn.

Chúa Giêsu dạy: “Ai muốn theo tôi, phải từ bỏ chính mình, vác thập giá mình hằng ngày mà theo” (Lc 9,23).

Lời mời gọi này không có nghĩa là con người phải khước từ mọi niềm vui hay coi thường những nhu cầu chính đáng của bản thân. Từ bỏ chính mình, trong viễn tượng Tin Mừng, là không biến cái tôi và những ham muốn riêng thành trung tâm tuyệt đối của cuộc sống. Đó là khả năng vượt lên trên sự ích kỷ để hướng đến một tình yêu lớn hơn.

Một người cha có thể từ bỏ sự thoải mái để chăm sóc con cái. Một người trẻ có thể từ chối một thú vui tức thời để trung thành với ơn gọi và lý tưởng của mình. Một người sống đời thánh hiến có thể tiết chế những sở thích cá nhân để dành nhiều thời gian hơn cho cầu nguyện, phục vụ và sứ mạng. Những hy sinh ấy không nhất thiết làm con người bất hạnh; trái lại, khi được thực hiện trong tự do và tình yêu, chúng có thể đem lại niềm vui sâu xa vì giúp cuộc đời trở nên hữu ích và có ý nghĩa.

Đức Giáo hoàng Phanxicô cũng nhấn mạnh rằng nhân đức tiết độ không chỉ liên quan đến việc kiểm soát các thú vui, mà còn thể hiện trong cách chúng ta sử dụng lời nói, ứng xử với người khác và điều chỉnh những phản ứng của mình. Tiết độ giúp chúng ta suy nghĩ trước khi nói, tránh để cơn giận nhất thời phá hủy những mối tương quan quý giá.

Như thế, tiết độ không chỉ là một phương pháp rèn luyện cá nhân, nhưng còn là con đường giúp tình yêu được bảo vệ và phát triển. Người biết làm chủ bản thân có thể yêu thương cách tự do hơn, bởi họ không bắt người khác phải phục vụ những ham muốn của mình.

Hạnh phúc lâu dài bắt đầu từ những lựa chọn nhỏ mỗi ngày

Buông thả thường hấp dẫn vì nó dễ dàng: không cần cố gắng, không cần chờ đợi, không cần vượt qua chính mình. Tiết độ thường khó khăn hơn vì đòi hỏi sự kiên trì, kỷ luật và đôi khi cả những hy sinh âm thầm. Nhưng chính những lựa chọn nhỏ ấy có thể định hình con người chúng ta.

Hạnh phúc không nhất thiết đến từ việc có thật nhiều, hưởng thụ thật nhiều hay thỏa mãn mọi mong muốn. Đôi khi, hạnh phúc đến từ việc biết đủ, biết dừng đúng lúc, biết giữ lời hứa, biết làm chủ thời gian và biết dành điều tốt đẹp cho người khác.

Điều này không có nghĩa rằng cứ sống kỷ luật thì mọi khó khăn sẽ biến mất, hoặc người tiết độ luôn cảm thấy vui vẻ. Có những hy sinh thực sự đau đớn và những lựa chọn đúng đắn vẫn đòi hỏi chúng ta phải đi qua thử thách. Tuy nhiên, tiết độ giúp con người không đánh đổi những giá trị lâu dài chỉ để đổi lấy sự thỏa mãn chóng qua.

Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 1811, cũng nhìn nhận rằng con người bị tổn thương bởi tội lỗi nên không dễ duy trì sự quân bình luân lý. Vì thế, người Kitô hữu không chỉ dựa vào sức riêng, nhưng còn cần cầu xin ân sủng của Đức Kitô, siêng năng lãnh nhận các bí tích và cộng tác với Chúa Thánh Thần để kiên trì theo đuổi điều thiện.

Buông thả và tiết độ là hai cách sống dẫn đến những kết quả khác nhau. Buông thả có thể đem lại khoái cảm trước mắt, nhưng có nguy cơ khiến con người lệ thuộc vào những ham muốn của mình. Tiết độ có thể đòi hỏi nỗ lực ban đầu, nhưng giúp con người trưởng thành trong tự do, gìn giữ những mối tương quan và xây dựng một cuộc đời có định hướng.

Cuối cùng, câu hỏi quan trọng không phải là: “Điều gì khiến tôi thoải mái nhất lúc này”, nhưng là “Điều gì thực sự giúp tôi trở thành một con người tự do, trưởng thành và biết yêu thương hơn” bởi lẽ hạnh phúc đích thực không nằm ở chỗ chúng ta có thể thỏa mãn mọi ham muốn, nhưng ở chỗ chúng ta đủ tự do để lựa chọn điều thực sự tốt đẹp.