Phía sau khoa học là Thiên Chúa

Đăng bởi Robert Royal vào Thư Hai, ngày 26 tháng 10 năm 2026

Những cuộc thăm dò trên người trẻ cho thấy nhiều người trong số họ mất đức tin vì họ tin rằng tôn giáo đã bị khoa học chứng minh là sai lầm. Trong nhiều yếu tố khác, sai lầm này là một trong những thách đố chính đối với Giáo hội, nhưng lại chưa được quan tâm cách đầy đủ. Tôi nghĩ về điều này khi người bạn lâu năm của tôi, Phil Lawler và tôi trao đổi thư điện tử với nhau vài tuần trước – việc này luôn mang lại những điều bổ ích – và chúng tôi đã khám phá ra cả hai chúng tôi đều có sở thích tìm hiểu về thuyết lượng tử.

Anh ấy làm điều đó để có thể cập nhật, trong khả năng của một người không chuyên có thể, một trong những phát triển quan trọng về trí tuệ trong thời đại chúng ta (cũng như Chân Phước Fulton Sheen từng làm).Trong khi tôi cũng tìm hiểu thuyết lượng tử, bởi vì trước đó một thời gian rất dài, ở một hành tinh xa xôi, tôi đã bước vào đại học trong tư cách một sinh viên vật lý. Nhiều năm sau, tôi cũng khám phá ra thời trẻ, Socrates cũng từng nghiên cứu vật lý và cũng như tôi, ông muốn tìm hiểu bản chất của vạn vật. 

Thế nhưng, toán học (môn mà tôi luôn tỏ ra xuất sắc), lại bắt đầu trở nên xa rời thực tế đối với tôi. Đương nhiên, bây giờ tôi biết điều đó không đúng. Nhưng chúng ta cần một bánh răng khác trong đầu cho loại toán học đó, điều mà tôi còn thiếu. Vì vậy, cũng như Socrates khi về già, tôi tìm những con đường khác để truy tìm chân lý. Tôi nghiên cứu cơ học lượng tử, cùng những phát triển khoa học khác, dù chỉ trong tư cách một “tay mơ”.

Tôi “theo đuổi khoa học”, nhưng không theo cách hiểu hay dùng hiện nay. Theo quan niệm cổ điển, khoa học là một quá trình “khách quan” (value-free), một công cụ tuyệt vời để truy tầm chân lý về năng lượng, vật chất và tính liên tục của không/thời gian mà chúng ta đang hiện hữu. Và càng giá trị hơn khi khoa học luôn tuân thủ những quy luật khách quan của nó. Nhưng ở đây nảy sinh một vấn đề: Làm thế nào những người được coi là thông minh lại có thể viết trên mạng xã hội hay có thể dựng những tấm biển trên thảm cỏ trước nhà dòng chữ: “Hãy tùng phục khoa học”, như thể khoa học có thể quyết định cuộc sống của chúng ta?

Đó rõ ràng là một chiêu bài nhằm sử dụng khoa học hiện đại như một công cụ để thao túng, ép buộc chúng ta chấp thuận việc phá thai (dù khoa học về phôi đã chỉ ra rằng sự sống con người với một DNA duy nhất hiện hữu ngay từ giây phút thụ thai); hạ thấp sự khác biệt nam nữ, sự khác biệt căn bản và vượt xa giới hạn của cặp nhiễm sắc thể XX/XY. “KHOA HỌC”[1], có vẻ như cũng muốn định hướng chúng ta chấp nhận bình thường hóa đồng tính, “người chuyển giới”, các mô hình gia đình phi truyền thống, vv… mặc cho những cuộc khảo sát của ngành xã hội học, đã chứng minh mối tương quan của những vấn nạn trên đối với sự bất hạnh và những rối loạn tâm lý phức tạp và những sự hỗn loạn trong xã hội.

Có những thứ khoa học hướng dẫn cuộc sống – đó là thần học, triết học, đạo đức học – nhưng khi được vận dụng đúng phương pháp, chúng có thể dẫn chúng ta tới những chân trời hoàn toàn khác biệt. Thật kỳ lạ, có hàng trăm cuốn sách hay, cả cũ lẫn mới, và cả những trang mạng cho thấy sự khác biệt rõ ràng giữa các ngành khoa học tự nhiên với các ngành khoa học truy tầm sự khôn ngoan. Nhưng chúng lại chẳng có sức ảnh hưởng là bao.

Điều này thật đáng kinh ngạc, bởi lẽ chính thất bại trong việc làm rõ sự khác biệt ấy đã ngăn cản nhiều người, đặc biệt là người trẻ, có thể nhận thức rằng việc chỉ chạy theo những ngành khoa học vật lý, đã dẫn tới việc đánh mất ý nghĩa và mất phương hướng. Đúng như nhà vật lý học người Mỹ Steven Weinberg đã viết trong tác phẩm The First Three Minutes rằng “vũ trụ càng trở nên dễ hiểu, nó xem ra càng bí ẩn”.

Sự kiên định của ký ức — Salvador Dalí, 1931. Nguồn: MoMA [2]

Mệnh đề trên chỉ đúng một phần, nhưng sai lại sai lệch cách nghiêm trọng.

Điều đó đúng một phần, nếu xét trong viễn cảnh khoa học khách quan, khi mục đích và ý nghĩa đã bị loại trừ một cách có phương pháp. Nhưng đó lại là một sai lầm nghiêm trọng, một thảm họa, khi được coi là lời giải thích duy nhất, không chỉ với cuộc sống con người, nhưng còn đối với trật tự, chân lý và cái đẹp của vũ trụ tự thân.

Phil Lawler từng chia sẻ trong cuộc trao đổi với chúng tôi rằng ông không hoàn toàn hiểu lý thuyết về lượng tử (Thậm chí ngay cả các nhà khoa học – chẳng hạn như Richarch Feynman với sự duyên dáng đặc trưng – cũng khẳng định họ chẳng thể hiểu nó). Nhưng nó đã thuyết phục Phil thừa nhận rằng khoa học có thể công nhận rằng vẫn tồn tại những thực tại chúng ta không thể thấy – và không thể hiểu được. Điển hình như việc chứng kiến những người “chết lâm sàng” trở về và kể lại những câu chuyện kinh ngạc và trùng khớp đến kỳ lạ.

Sau cuộc trao đổi qua email, tôi mới thấy mình bị rơi vào trạng thái mà người Pháp gọi là “tâm trí trên cầu thang hay sự phản ứng chậm” (l’esprit d’escalier), nghĩa là tôi chợt nghĩ ra điều mà tôi nên nói trước đó, nhưng đã qua. Những người không có niềm tin thường xác nhận rằng không có bằng chứng chứng minh sự hiện hữu của Thiên Chúa. Nhưng điều đó chỉ phản ánh sự nghèo nàn trong văn hóa của họ. Toàn bộ truyền thống Kitô giáo xác nhận rằng Thiên Chúa không hiện hữu như một ngôi sao hay một vị thần ngoại giáo. Ngài là Đấng Sáng Tạo, nằm ngoài vũ trụ và vì thế không thể “bị quan sát” bên trong vũ trụ này. 

Dẫu vậy, chúng ta cần tiến một bước xa hơn (nhưng trước hết, tôi muốn gửi lời xin lỗi các giáo sư thần học, triết học và khoa học gia vì tôi đã nỗ lực để mô tả cách đơn giản ở đây, những gì họ có thể xử lý cách tốt hơn trong chuyên môn của họ).

Giáo viên môn vật lý của tôi ở trường Trung học Phổ thông, Daniel Kennedy, đã cho tôi một góc nhìn mới mà tôi luôn áp dụng, ngay cả trong các môn học khác. Khi tôi hỏi tại sao ánh sáng lại vừa là sóng và hạt, đó là điều phi lý. Ông trả lời: “Đúng vậy, em không thể hình dung ra nó đâu, nhưng các phương trình thì vẫn vận hành”. Các phép lượng tử cũng vậy, chúng ta chẳng thể hiểu chúng, nhưng chúng vẫn làm nền tảng cho hầu hết các thiết bị mà chúng ta sử dụng mỗi ngày”.

Và đây chính là điểm mà khoa học tương hỗ với đức tin một cách tuyệt vời. Nói theo ngôn ngữ công nghệ, bạn không thể mã hóa được Thiên Chúa. Ngài không phải một cụ già râu tóc bạc phơ ngự trên các tầng mây, như cách mà một số họa sĩ giàu trí tưởng tượng đã khắc họa.

Chúng ta không thể phác họa Thiên Chúa bằng hình ảnh, bởi vì mọi hình ảnh đều phụ thuộc không gian và thời gian. Thánh Augustinô giải thích điều này hơn 1500 năm trước trong ba quyển cuối trong bộ Tự Thuật (Confessions) của ngài. Ví dụ như thế này: Nếu bạn vẽ một vòng trong và gọi đó là vũ trụ và đặt Thiên Chúa tại một điểm bên ngoài hình tròn ấy, thì điểm “bên ngoài” ấy vẫn nằm trong cùng một mặt phẳng với phần bên trong. Tuy nhiên, Thiên Chúa, Thiên đàng và vương quốc siêu nhiên không phải là một “nơi chốn” như chúng ta biết. Nó là một trật tự (siêu nhiên) khác mà chúng ta không thấy, nhưng chỉ biết phần nào nhờ việc chiêm ngắm các kỳ công của Ngài, những thứ phản ánh phần nào về Thiên Chúa mà thôi. Chúng ta chỉ biết về Ngài cách chắc chắn hơn nhờ Mạc khải. 

Và đây lại là một phép ẩn dụ nữa được rút ra từ “lý thuyết dây” (string theory) — một thành tựu khoa học khác mà theo đó (dưới sự hiểu biết của tôi), những thực tại dưới nguyên tử vô hình đã làm ra thế giới của chúng ta, thông qua sự rung động và tạo ra thứ gì đó giống như một nốt nhạc phát ra từ một sợi dây đàn đang rung. Điều này gây tiếng vang vô cùng sâu sắc đối với tôi, bởi vì tôi tin rằng câu chuyện Sáng thế của Tolkien trong tác phẩm “The Silmarillion” — nơi mà Eru Ilúvatar cất tiếng hát để làm cho thế giới được hiện hữu— chính là bản ẩn dụ tuyệt vời nhất từ trước đến nay cho sách Sáng Thế.

Tắt một lời, phía sau khoa học, công nghệ lượng tử, lý thuyết dây hay Tolkien là Thiên Chúa.

1. ^ “KHOA HỌC” (viết hoa để thể hiện sự mỉa mai đối với việc biến khoa học thành một thứ tôn giáo hay chủ nghĩa chính trị)

2. ^  Tác phẩm kinh điển này của Salvador Dalí (đang được lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York - MoMA) là một trong những biểu tượng vĩ đại nhất của trường phái siêu thực. Những chiếc đồng hồ bỏ túi chảy mềm nhão giữa khung cảnh hoang vắng, tĩnh mịch không chỉ thách thức trật tự không-thời gian vật lý quen thuộc, mà còn mở ra một tầng suy ngẫm sâu sắc về tính tương đối của thời gian, ký ức và sự vĩnh cửu.