Khép lại một chu kỳ Phụng vụ: Mầu nhiệm cánh chung - Nỗi sợ hãi hay niềm hy vọng quang lâm?

Thứ hai - 16/11/2026 09:31  27

Khi những cơn gió se lạnh của tháng Mười Một bắt đầu len lỏi qua từng kẽ lá, cũng là lúc Hội Thánh bước vào những tuần lễ cuối cùng của năm phụng vụ, hướng trọn ánh nhìn về Lễ Chúa Giêsu Kitô Vua Vũ Trụ trước khi mở ra một chu kỳ mới với Mùa Vọng. Trong bầu khí trầm mặc của những ngày cuối năm này, Phụng vụ Lời Chúa liên tục dội vào tâm trí người tín hữu những hình ảnh đầy kịch tính và có phần rùng rợn: mặt trời tối sầm, mặt trăng không còn chiếu sáng, các vì sao từ trời sa xuống, các quyền lực trên trời bị lay chuyển, và tiếng gầm thét của biển cả làm cho muôn dân phải kinh hoàng (x. Mc 13,24-25; Lc 21,25-26). Đứng trước những bản văn Sách Thánh mang âm hưởng dữ dội ấy, không ít người trong chúng ta cảm thấy rởn tóc gáy, hoang mang và tự hỏi: Phải chăng điểm tận cùng của đức tin Kitô giáo là một bi kịch hủy diệt? Phải chăng đạo của chúng ta kết thúc bằng nỗi kinh hoàng của ngày tận thế? 

Để trả lời cho nỗi băn khoăn ấy, chúng ta cần một cái nhìn sâu sắc và quân bình về mầu nhiệm cánh chung, một đề tài cốt lõi nhưng thường xuyên bị hiểu lầm trong đời sống đức tin. 

“Cánh chung” không phải ngõ cụt, mà là cứu cánh

“cánh chung” là hai từ gốc Hán Việt có ý nghĩa tương đồng nhau. “Cánh” có nghĩa là cuối cùng (như trong từ cứu cánh), còn “chung” cũng là cuối, là hết (như trong chung cục, chung kết). Tiền nhân đã dùng cặp từ này để chuyển dịch thuật ngữ Hy Lạp eschatologia, mang ý nghĩa là “những sự sau hết”, đối lập lại với protologia (những sự đầu hết, nguồn gốc, nguyên thủy), tương tự như chữ “chung” đối lại với chữ “thủy” trong văn hóa Á Đông. 

Như vậy, thần học cánh chung bàn về những sự cuối cùng. Thế nhưng, câu hỏi quan trọng nhất đặt ra là: Cuối cùng của cái gì, và ta đặt cái mốc cuối cùng ấy ở đâu? 

Thần học phân chia mầu nhiệm này thành hai bình diện gắn bó mật thiết với nhau: cánh chung cá nhân và cánh chung nhân loại. Ở bình diện cá nhân, truyền thống đạo đức quen gọi là “tứ chung”, bao gồm bốn sự sau hết của một kiếp người: sự chết, phán xét riêng, thiên đàng và hỏa ngục. Nếu thời Trung cổ thường nhấn mạnh khía cạnh này nhằm giúp các tín hữu tỉnh thức “dọn mình chết lành”, thì thần học hiện đại lại mở rộng tầm nhìn sang cánh chung của toàn thể nhân loại và vũ trụ, cũng gồm bốn biến cố tương ứng: Tận thế, Quang lâm, Phục sinh và Phán xét chung. 

Nhìn vào cấu trúc toàn diện đó, ta lập tức nhận ra một sự thật giải phóng: tận thế chỉ là một mục nhỏ trong bức tranh cánh chung, chứ hoàn toàn không phải là toàn bộ mầu nhiệm cánh chung. 

Việc suy tư về những sự sau hết trở nên rùng rợn hay hấp dẫn tùy thuộc hoàn toàn vào việc chúng ta cắm cái mốc cuối cùng ở tọa độ nào. Nếu ta cắm cái mốc cuối cùng của đời người ở cái chết sinh học, thì kiếp nhân sinh quả thực là một ngõ cụt bế tắc và đáng sợ. Nhưng dưới ánh sáng Phục Sinh, cái chết không phải là tận điểm; nó chỉ là một trạm dừng chân, một bến đò chuyển tiếp để linh hồn bước vào hạnh phúc bất diệt nơi Thiên Chúa. Tương tự như thế, đối với lịch sử nhân loại, nếu chúng ta dừng lại ở cảnh tượng sụp đổ của ngày tận thế, ta chỉ thấy sự tang thương. Nhưng đức tin Kitô giáo đẩy cái mốc cuối cùng vượt xa hơn thế rất nhiều: cứu cánh tối hậu của lịch sử không phải là sự hư vô, mà là biến cố Quang lâm, ngày Đức Kitô ngự đến trong vinh quang để thiết lập vĩnh viễn Triều Đại Thiên Chúa. Đó là vương quốc của sự thật và sự sống, của ân sủng và thánh thiện, của công lý, tình yêu thương và bình an, nơi không còn bóng dáng của tội ác, nước mắt và sự chết nữa (x. Kh 21,4). 

Chính vì thế, trong những ngày cuối năm phụng vụ, khi Hội Thánh hướng về Vương Quyền của Đức Kitô, chủ đề đích thực mà phụng vụ muốn khơi dậy nơi tâm hồn tín hữu không phải là nỗi khiếp sợ ngày tận thế, mà là niềm khát khao cháy bỏng mong ngày Chúa đến. Ngài đã đến cách đây hơn hai nghìn năm trong sự khó nghèo nơi hang đá Bêlem; Ngài vẫn đang đến với ta mỗi ngày cách âm thầm kín đáo nơi Bí tích Thánh Thể; và nay, chúng ta ngước nhìn lên trời cao để mong đợi lần đến thứ ba của Ngài trong vinh quang rạng ngời. Ai mà chẳng khát khao được sống trong một thế giới thái bình tuyệt đối? Ai mà chẳng mong mỏi ngày được phục sinh vinh hiển và đoàn tụ với những người thân yêu đã ra đi trước chúng ta? Đứng ở góc độ này, mầu nhiệm cánh chung hoàn toàn không rùng rợn; trái lại, đó là bản tình ca đầy sức hấp dẫn và là niềm hy vọng lớn lao nhất của kiếp người. 

Lời Chúa trong những ngày cuối năm Phụng vụ: Hai lăng kính chuyển tiếp

Nếu đích đến của cánh chung rạng ngời và ấm áp như thế, tại sao các bản văn Lời Chúa trong những tuần cuối năm phụng vụ, từ sách ngôn sứ Đanien, sách Khải huyền cho đến các diễn từ cánh chung trong Tin Mừng Nhất Lãm (Mt 24; Mc 13; Lc 21) lại tràn ngập những hình ảnh thiên tai, chiến tranh, đói kém, dịch bệnh và sự đảo lộn của tinh tú?

Các nhà chú giải Kinh Thánh chỉ ra rằng: nỗi rùng rợn không nằm ở đích đến, mà nằm ở cách con người hình dung về quá trình chuyển tiếp từ thời đại hiện tại sang thời đại tương lai. Trong truyền thống Thánh Kinh, tồn tại song song hai quan niệm khác nhau về sự chuyển giao này: quan điểm ngôn sứ và quan điểm khải huyền. 

Quan điểm ngôn sứ nhìn nhận sự chuyển tiếp giữa thế giới hiện tại và thế giới tương lai mang tính cách liên tục. Mối tương quan giữa hiện tại và tương lai được ví như mối liên hệ giữa một hạt giống nhỏ bé và một cây đại thụ xum xê. Thời đại hôm nay, dù còn ngổn ngang những bất toàn, nhưng đã mang sẵn trong lòng nó những mầm mống thiện hảo của Nước Trời: đó là sự sống, là tình yêu thương, là khát vọng công lý và lòng trắc ẩn. Những hạt giống âm thầm này sẽ không bị vứt bỏ, nhưng sẽ được Thiên Chúa thanh luyện, kiện toàn và làm cho trổ sinh hoa trái vượt bậc trong ngày sau hết.  Chính trong tinh thần này mà Chúa Giêsu trong Tin Mừng những ngày cuối năm thường dùng hình ảnh cây vả đâm chồi nảy lộc: “Anh em hãy xem cây vả cũng như tất cả các cây khác. Khi thấy chúng đâm chồi, anh em biết ngay là mùa hè đã đến gần. Cũng vậy, khi thấy những điều đó xảy ra, anh em hãy biết là Triều Đại Thiên Chúa đã đến gần” (Lc 21,29-31). Dưới lăng kính ngôn sứ, thế giới có người lành kẻ dữ, có ánh sáng lẫn bóng tối, nhưng lịch sử không phải là một thất bại toàn tập; người ta vẫn luôn nuôi hy vọng rằng kẻ dữ sẽ ăn năn hối cải, và những nỗ lực xây dựng hòa bình của con người hôm nay sẽ góp phần làm nên diện mạo của Trời Mới Đất Mới. 

Ngược lại với sự liên tục của ngôn sứ, quan điểm khải huyền cho rằng giữa thế giới hiện tại và thế giới tương lai có một sự đứt gãy hoàn toàn. Danh từ “khải huyền” được các học giả đặt ra dựa theo thể văn đặc trưng của sách Khải huyền của thánh Gioan tông đồ, vốn rất thịnh hành trong dân Do Thái suốt ba thế kỷ (từ thế kỷ II trước Công nguyên đến đầu thế kỷ II sau Công nguyên).  Để hiểu được tại sao các tác giả khải huyền lại dùng những hình ảnh kinh thiên động địa, như những con mãnh thú hung dữ, những con số bí ẩn (4, 6, 7, 12...), hay cảnh tượng Thiên Chúa xuất hiện kèm theo sự càn quét, hủy diệt toàn bộ vũ trụ hiện tại, ta buộc phải đặt mình vào bối cảnh lịch sử bi thương của họ. Vào thế kỷ II trước Công nguyên, dân Do Thái rơi vào cảnh lầm than dưới ách thống trị tàn bạo của ngoại bang (như triều đại Seleucid thời vua Antiôkhô IV Êpiphanê). Họ không chỉ mất độc lập chính trị mà còn bị tước đoạt tự do tín ngưỡng: Đền Thờ Giêrusalem bị chiếm đóng và tục hóa, các tín hữu bị cưỡng bách bỏ đạo cha ông để bái lạy ngẫu tượng. Sách ngôn sứ Đanien (được đọc rất nhiều trong tuần lễ cuối cùng của năm phụng vụ) và sách Macabê chính là tiếng nói phản kháng của những tâm hồn trung kiên ấy. 

Trong cảnh bị áp bức đến nghẹt thở, các tín hữu khao khát Thiên Chúa nhớ đến Giao Ước, ra tay can thiệp và giải thoát họ. Vì thế giới hiện tại trong mắt họ đã bị đồng hóa với quyền lực của quân xâm lăng và tội ác đồi trụy, nên sự can thiệp của Thiên Chúa tất yếu được hình dung như một cuộc thanh trừng vĩ đại: quét sạch thế lực sự dữ để thiết lập một trật tự mới huy hoàng. Chính vì mang tâm thức ấy, các tác giả Thánh Kinh đã sử dụng lối văn khải huyền, một thứ ngôn ngữ giàu tính biểu tượng, phóng đại và mang nghĩa bóng sâu xa. Nếu chúng ta ngây thơ đọc những bản văn này theo nghĩa đen vật lý, ta sẽ rơi vào hoảng loạn. Hãy nhớ lại trình thuật Chúa Giêsu tắt thở trên thập giá của thánh sử Matthêu: “Từ giờ thứ sáu, bóng tối bao phủ cả mặt đất, mãi đến giờ thứ chín... đất rung đá vỡ, mồ mả bật tung, và xác của nhiều vị thánh đã an nghỉ được trỗi dậy” (Mt 27,45.51-52). Tại sao một biến cố địa chấn khủng khiếp như vậy lại không hề được ghi nhận trong bất kỳ sử liệu đương thời nào, và ngay cả ba thánh sử còn lại (Marcô, Luca, Gioan) cũng không nhắc đến cảnh mồ mả bật tung? Bởi vì thánh Matthêu không viết một bản tin địa chất học; ngài đang dùng ngôn ngữ khải huyền để loan báo một chân lý thần học: với cái chết của Đức Giêsu trên thập giá, vũ trụ cũ của tội lỗi đã sụp đổ, và một kỷ nguyên cứu độ mới đã chính thức khai mở! 

Tương tự như vậy, trong bài Tin Mừng kể về lời tiên báo của ông Gioan Tẩy Giả rằng Đấng Cứu Thế sẽ thanh tẩy bằng Thánh Thần và lửa (x. Lc 3,16-17), hay chính lời Chúa Giêsu thốt lên: “Thầy đã đến ném lửa vào mặt đất, và Thầy những ước mong phải chi lửa ấy đã bùng lên!” (Lc 12,49) suốt cuộc đời dương thế, Đức Giêsu chưa bao giờ châm lửa đốt bất kỳ ai. Ngọn lửa ấy không phải là ngọn lửa thiêu hủy tàn phá theo nghĩa đen, mà là biểu tượng của sự phán xét thanh luyện, và sâu xa hơn, chính là ngọn lửa tình yêu của Chúa Thánh Thần làm bừng cháy sức sống mới nơi tâm hồn nhân loại. 

Sống mầu nhiệm Cánh chung giữa lòng thế giới hôm nay

Khi ghép nối tất cả những mảnh ghép từ Lời Chúa những ngày cuối năm phụng vụ, bức thông điệp mà Hội Thánh gửi đến cho mỗi người chúng ta trở nên vô cùng sáng rõ, sâu lắng và mang tính thời sự khẩn thiết.

Trước hết, đừng bao giờ đánh đồng cánh chung với tận thế. Tận thế, theo nghĩa đen là sự hủy diệt môi trường sống và đẩy nhân loại đến bờ vực diệt vong, hoàn toàn có thể xảy ra, nhưng không phải do Thiên Chúa giáng phạt, mà chính do bàn tay tham lam, sự tàn phá môi sinh, chiến tranh và lòng hận thù của con người tự gây ra. Ngược lại, cánh chung là công trình ân sủng của Thiên Chúa. Chỉ một mình Thiên Chúa mới có quyền năng ban cho ta sự sống đời đời, và chỉ một mình Ngài mới có thể hoàn tất lịch sử trong một thế giới công bình, yêu thương trọn vẹn. Vì thế, đối với người Kitô hữu, cánh chung không bao giờ là lý do để sợ hãi hay bi quan yếm thế, mà là nguồn suối nuôi dưỡng niềm tin tưởng và hy vọng bất diệt. 

Thứ hai, trong những ngày giao mùa của năm phụng vụ, Hội Thánh mời gọi chúng ta sống tâm tình tỉnh thức và sẵn sàng. Trong bài Tin Mừng Chúa Nhật cuối cùng của năm thường niên năm C, Đức Giêsu nhắn nhủ: “Anh em hãy đề phòng, chớ để lòng mình ra nặng nề vì chè chén say sưa, lo lắng sự đời, kẻo Ngày ấy như một chiếc lưới bất thần chụp xuống đầu anh em... Vậy anh em hãy tỉnh thức và cầu nguyện luôn, hầu đủ sức thoát khỏi mọi điều sắp xảy đến và đứng vững trước mặt Con Người” (Lc 21,34.36).

Tỉnh thức ở đây không phải là ngồi khoanh tay đoán già đoán non ngày giờ tận thế, hay bỏ bê bổn phận trần thế để chạy theo những lời tiên tri giật gân. Tỉnh thức theo tinh thần ngôn sứ chính là trân trọng và vun tưới những hạt giống Nước Trời ngay trong giây phút hiện tại. Mỗi hành động bác ái âm thầm, mỗi nỗ lực bảo vệ sự sống và môi trường, mỗi lần ta chọn tha thứ thay vì hận thù, chọn sự thật thay vì gian dối — tất cả đều là những viên gạch góp phần xây dựng Triều Đại Thiên Chúa. Dù thế giới này rồi sẽ qua đi như lời Chúa phán: “Trời đất sẽ qua đi, nhưng những lời Thầy nói sẽ chẳng qua đâu” (Lc 21,33), thì tình yêu mà ta đã gieo vãi trong đời này sẽ không bao giờ mất đi, nhưng sẽ được Thiên Chúa giữ lại và làm cho bừng nở vĩnh viễn trong ngày Ngài Quang lâm. 

Khép lại một năm phụng vụ cũng là dịp để mỗi người nhìn lại hành trình đức tin của chính mình. Thời gian của vũ trụ đang trôi về điểm hội tụ nơi Đức Kitô, Đấng là Alpha và Ômêga, là Khởi Nguyên và Tận Cùng (x. Kh 22,13). Thay vì run sợ trước những biến động của thời cuộc, người môn đệ Đức Kitô được mời gọi ngẩng cao đầu, đứng thẳng dậy, bởi vì ngày giải thoát của chúng ta đang đến gần (x. Lc 21,28). Và từ sâu thẳm tâm hồn, cùng với toàn thể Hội Thánh đang chuẩn bị bước vào Mùa Vọng, chúng ta cất lên lời nguyện cầu tha thiết nhất của mầu nhiệm cánh chung: Marana tha — Lạy Chúa Giêsu, xin hãy ngự đến! (Kh 22,20).

Tác giả: Đức Hữu

Copyright © 2022 thuộc về Tòa Giám Mục Bùi Chu
   Phụ trách: Ban Truyền Thông Giáo Phận Bùi Chu
Địa chỉ: Xuân Ngọc - Xuân Trường - Nam Định
Email: bttbuichu@gmail.com

Chúng tôi trên mạng xã hội

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây