
Tác giả: Luis E. Lugo
Đăng ngày: Thứ Ba, ngày 10 tháng 11 năm 2026
Trong một đoạn video được công bố gần đây, nhân Ngày Thế giới Cầu nguyện cho Hòa bình, Đức Thánh Cha Lêô XIV đã gửi một thông điệp mạnh mẽ tới các tham dự viên, khi lên án mọi hành động nhân danh tôn giáo để biện minh cho chiến tranh. Ngài tuyên bố đanh thép: “Chiến tranh không thể được tiến hành nhân danh Thiên Chúa”, và vì thế, ngài khẳng định: “Không hề có cái gọi là cuộc thánh chiến”.
Đức Thánh Cha không ám chỉ cách cụ thể bất cứ ai trong lời tuyên bố của ngài. Đó phải chăng là những thành phần thánh chiến Hồi giáo cực đoan, những kẻ làm theo gương của tiên tri Môhamét, coi chiến tranh như một phương tiện hợp pháp để mở rộng biên giới của Hồi giáo? Hay đó là những gì mà Thượng phụ Kirill và Giáo hội Chính thống Nga đã tuyên bố rằng “xét trên phương diện thiêng liêng và luân lý, Chiến dịch Quân sự Đặc biệt của Nga chính là một cuộc thánh chiến”?
Dù sao đi nữa, một số người sẽ dựa vào lời phát biểu này của Đức Thánh Cha, như một sự đả kích gián tiếp vào truyền thống chiến tranh chính nghĩa. Cách hiểu đó hoàn toàn ăn khớp với việc một số người vốn đang cố khoác lên tuyên bố của Đức Giáo hoàng trong văn kiện Magnifica humanitas – rằng truyền thống chiến tranh chính nghĩa đã “lỗi thời” – chỉ là một lớp vỏ bọc theo chủ nghĩa hòa bình cực đoan. Thật ra, cách diễn giải ấy hết sức sai lệch và vô lý.
Có lẽ nhiều người nghĩ rằng Đức Thánh Cha Lêô đã dập tắt những lời đồn đoán như vậy với bài phát biểu của ngài với phái đoàn Tòa Giám mục Quân sự Bồ Đào Nha [1], chỉ hai tháng sau khi ban hành Thông điệp đầu tiên của ngài. Trong dịp đó, Đức Thánh Cha đã ca ngợi “sứ mạng cao quý của quân đội” trong việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và đảm bảo an ninh cho người dân của họ. Quảng diễn về cuộc gặp gỡ của Chúa Giêsu với viên đại đội trưởng trong Tin Mừng tại Caphácnaum, Đức Thánh Cha đã dành lời tán dương những phẩm chất cao quý của người quân nhân: sự vâng phục, tính kỷ luật, tình đồng đội, sự trung thành, sự hy sinh, tinh thần trách nhiệm, sự tận hiến và lòng can đảm.
Tuy nhiên, một vài lo ngại xoay quanh vấn đề này không phải là không có cơ sở. Những dòng trên không được hiểu một cách đầy đủ. Thật ra cũng đã có những thời điểm Đức Lêô đưa ra những tuyên bố có thiên hướng theo chủ nghĩa hòa bình cực đoan. Hơn nữa, cái nhìn của vị tiền nhiệm của Đức Lêô về vấn đề này vẫn đang có ảnh hưởng lớn trên triều đại của ngài và tiếp tục làm dấy lên những mối hoài nghi.
Nếu đánh giá một cách công tâm thì những lời nói và hành động của Đức cố Giáo hoàng Phanxicô cho thấy ngài có xu hướng đưa Giáo hội đi theo chủ nghĩa hòa bình. Trong Thông điệp Fratelli tutti năm 2020 của ngài, để lấy ví dụ, ngài đã viết rằng trước sự tàn khốc của các cuộc chiến hiện đại, thật khó để các quốc gia ngày nay viện dẫn những nguyên tắc chiến tranh chính nghĩa, để hợp pháp hóa cho sự gia tăng xung đột bạo lực.
Sau đó, tháng Ba năm 2022, trong cuộc điện đàm với Thượng phụ Chính thống giáo Nga, để thảo luận về cuộc chiến tại Ukraina, Đức Thánh Cha đã đi từ “rất khó khăn”, đến việc phủ nhận hoàn toàn khả năng của một cuộc chiến tranh chính nghĩa. Như ngài khẳng định trong suốt cuộc điện đàm, “có một thời, thậm chí trong Giáo hội, chúng ta đã nói về cuộc thánh chiến hay cuộc chiến tranh chính nghĩa. Nhưng ngày nay, chúng ta không thể nói về những cuộc chiến theo cách đó nữa”.

Chân dung Thánh Augustinô của danh họa Bartolomé Bermejo, khoảng năm 1477–1485 (Nguồn: Wikimedia)
Như thể để xác nhận quan điểm của mình, Đức cố Giáo hoàng Phanxicô đã tuyên bố cách dứt khoát rằng “mọi cuộc chiến tranh luôn bất công… Chiến tranh không bao giờ là con đường”. Bất cứ một nhà quan sát khách quan nào cũng kết luận rằng Đức Giáo hoàng đã ngả theo lập trường của chủ nghĩa hòa bình mang tính thực hành, nếu chưa muốn nói là chủ nghĩa hòa bình mang tính nguyên tắc.[2]
Một điều đáng suy ngẫm khi nhận thấy cách Đức cố Giáo hoàng Phanxicô đặt hai thuật ngữ thánh chiến và chiến tranh chính nghĩa ngang nhau trong đoạn trích dẫn trên. Theo cách hiểu thông thường, các cuộc thánh chiến được tiến hành vì những lý do tôn giáo và vì những mục đích mang tính tôn giáo. Trái lại, những cuộc chiến tranh chính nghĩa lại tuân theo những yêu cầu của luật tự nhiên và nhằm mục đích đơn giản là vì nền hòa bình có trật tự của những thành đô trần thế, nghĩa là tranquillitas ordinis (hòa bình có trật tự) theo công thức nổi tiếng của thánh Augustinô.
Vậy phải chăng ý niệm về một cuộc chiến chính nghĩa sẽ bị loại bỏ bởi vì nó là “vùng tiếp giáp” của cuộc thánh chiến, theo cách nói của những người theo văn hóa woke (thức tỉnh)[3]? Ngày nay, chúng ta cũng bắt gặp một hiện tượng tương tự, chẳng hạn qua cách một số người sử dụng lẫn lộn hai thuật ngữ “chiêu dụ cải đạo” (proselytizing) và “loan báo Tin Mừng” (evangelizing) như thể đồng nghĩa với nhau. Bằng cách đánh đồng hai khái niệm ấy, họ đã khéo léo gán ghép những hành vi cưỡng ép và thao túng lên những nỗ lực loan báo Tin Mừng hoàn toàn chính đáng (và được Thiên Chúa truyền dạy).
Tuy nhiên, cũng cần nhắc lại bối cảnh mà Đức Phanxicô đưa ra những lời than thở trên – đó là cuộc xâm lược Ukraina của Nga, cuộc chiến mà Đức Giáo hoàng gọi là một “cuộc xâm lăng tàn bạo” rõ ràng. Mặc dù vậy, ngài cũng miễn cưỡng chấp nhận hành động đáp trả của Ukraina là một phản ứng tự vệ chính đáng trước một cuộc chiến tranh phi nghĩa. Liệu những lập luận trong lối tư duy này của ngài, thực sự đưa Giáo hội tiến về phía lập trường của chủ nghĩa hòa bình, không chỉ trên bình diện thực hành mà còn trên bình diện nguyên tắc hay không?
Một điểm thường bị phớt lờ trong những cuộc thảo luận về vấn đề này liên quan tới những gì chúng ta có thể gọi là những hình thức thế tục của một cuộc thánh chiến. Những hình thức này bao gồm việc đưa ra những biện minh cho chiến tranh vượt ra ngoài những giới hạn mà truyền thống chiến tranh chính nghĩa đặt ra, nhưng lại chưa thể đi quá những giới hạn trong những tiêu chuẩn của một cuộc thánh chiến.
C. S. Lewis đã nhận thức những hiện tượng này cách đúng đắn và giải thích cặn kẽ chúng trong bài viết ngắn gọn nhưng sắc bén trong tác phẩm kinh điển của ông về tình yêu đất nước, với tựa đề Bốn loại tình yêu (The Four loves). Ông đã lập luận rằng khi nhà cầm quyền không thể tiếp tục cậy dựa vào một tinh thần yêu nước lành mạnh giữa các cư dân, họ sẽ bị cám dỗ khoác lên nơi những cuộc xung đột quốc tế những bộ áo mang màu đạo đức thuần túy. Thay vì kêu gọi công dân bảo vệ những lợi ích chính đáng của đất nước, họ lại viện đến thứ ngôn từ trừu tượng là giải cứu nền văn minh hay thăng tiến nền công lý phổ quát.
Dẫu vậy, dù những quan điểm trên có vẻ đẹp tới đâu, Lewis vẫn coi cách các nhà cầm quyền viện dẫn chúng như một bước thụt lùi chứ không phải tiến bộ trong tư duy luân lý: “Những con người lương thiện cần được thuyết phục rằng chính nghĩa thuộc về đất nước họ. Nhưng đó vẫn là mục tiêu của đất nước họ, chứ không phải mục tiêu của sự công bằng tự thân”.
Lewis tin rằng thứ ngôn từ bay bổng kiểu này rất dễ biến tướng thành thái độ tự mãn đạo đức, thứ thái độ đánh đồng mục tiêu của quốc gia với ước muốn của Thiên Chúa (hoặc cái tương đương mang tính thế tục). Và như ông cảnh báo, một hệ quả đáng tiếc có thể là “một cảm thức siêu việt sai lầm, được trao ban những thứ vốn dĩ hoàn toàn thuộc về thế gian này”.
Tóm lại, truyền thống chiến tranh chính nghĩa chính là liều thuốc giải độc cho tất cả sự điên rồ này. Một mặt, nó mang lại một giải pháp thay thế nghiêm túc về mặt luân lý cho lối trị quốc kiểu Machiavelli; và mặt khác, nó cũng mang lại giải pháp đúng đắn cho ý niệm về các cuộc thánh chiến. Vậy tại sao Giáo hội lại muốn từ bỏ một di sản quý giá đến nhường ấy?
^ Functional pacifism (chủ nghĩa hòa bình thực hành / chức năng): Cho rằng trong điều kiện thực tế của thế giới hiện đại (vũ khí hủy diệt hàng loạt, thương vong dân thường quá lớn), mọi cuộc chiến trên thực tế đều không thể thỏa mãn các tiêu chí của chiến tranh chính đáng—dù về mặt lý thuyết thuần túy vẫn chưa chính thức xóa bỏ học thuyết cũ. Principled pacifism (chủ nghĩa hòa bình nguyên tắc): Bác bỏ chiến tranh và bạo lực tự vệ một cách tuyệt đối ngay từ bản chất luân lý, trong mọi hoàn cảnh và mọi thời đại.
Tác giả: Khiêm Nhu lược dịch
Nguồn tin: www.thecatholicthing.org