Hỏa Ngục như một biểu lộ của lòng thương xót

Thứ năm - 19/11/2026 22:15  31

John M. Grondelski, Thứ Sáu, ngày 13, tháng 11, năm 2026

Kitô giáo là một lời giải đáp toàn diện cho sự sống bởi vì nó không chỉ chứa đựng những chân lý mạc khải, nhưng còn bao gồm cả những hệ quả tất yếu phát sinh từ những chân lý đó. Và như Tiến sĩ Grondelski nói hôm nay, những ý nghĩa đó không chỉ là việc chấp nhận những gì Chúa Giêsu nói về Thiên Đàng và Hỏa Ngục trong Kinh Thánh – những lời mà nhiều người ngày nay chẳng muốn nghe. Chúng ta cũng phải nhìn sâu hơn vào trong giáo huấn này, bởi vì nếu những hành vi của chúng ta không có tự do và không đưa chúng ta hướng tới Thiện và Ác đích thực, phẩm giá con người sẽ bị suy giảm. Thiên Chúa đã chấp nhận một canh bạc mạo hiểm, khi ban cho chúng ta tự do, và câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ về việc bao nhiêu người trong chúng ta đón nhận những thử thách theo Thánh Ý Ngài. Đó là lý do tại sao chúng ta cần các thánh, các tiến sĩ Hội Thánh, các học giả, thậm chí những tác giả của TCT[1] để nhắc nhở chúng ta thường xuyên về tấn kịch vĩ đại của nhân loại – Robert Royal

Tháng Mười Một trong Giáo hội Công giáo luôn mang sắc thái cánh chung rõ rệt. Đây là khoảng thời gian đặc biệt Giáo hội dành riêng để cầu nguyện cho các linh hồn trong Luyện ngục. Đây cũng là những tuần cuối của Năm Phụng vụ. Trong đó, Phụng vụ Lời Chúa các Chúa Nhật Thường Niên tập trung vào “Bốn Sự Sau”: Sự chết, phán xét, Thiên Đàng và Hỏa Ngục.

Ở một khía cạnh nào đó, kể từ sau Công đồng Vaticanô II, trọng tâm của cánh chung học truyền thống trong tháng Mười Một thường khác với những mầu nhiệm thường được diễn tả trong phần còn lại của Năm Phụng vụ. Nhiều nhà phê bình lên tiếng chỉ trích giọng điệu gần như “phong thánh ngay lập tức” cho các linh hồn trong nhiều bài giảng lễ an táng, trong khi thiếu quan tâm đến bản chất Hy tế của Bí tích Thánh Thể, khiến nhiều người Công giáo lúng túng trong việc giải thích sự cần thiết của việc cầu nguyện cho các tín hữu đã qua đời.

Lạc giáo cổ xưa về thuyết vạn vật phục nguyên (apocatastasis) – tức quan niệm cho rằng rốt cuộc mọi người đều sẽ được cứu độ – vẫn tồn tại dưới một “phiên bản Công giáo”, thậm chí bên bờ vực dị giáo. Vậy “liệu chúng ta có dám hy vọng” rằng tất cả sẽ được cứu độ không?

Đương nhiên là có, chúng ta hy vọng. Nhưng những cách diễn đạt thông thường về niềm hy vọng đó dường như là một sự ngầm hiểu rằng “hy vọng” ấy đã là niềm xác tín của chúng ta, chẳng qua nó còn bị giới hạn bởi những ràng buộc trong giáo huấn của Giáo hội, khiến chúng ta không tuyên xưng điều đó một cách công khai mà thôi. Đức cố Giáo hoàng Phanxicô đã lặp lại nhiều lần xu hướng này. Đúng là chúng ta thừa nhận về mặt lý thuyết thì Hỏa Ngục có tồn tại, nhưng thực sự thì chúng ta lại hy vọng nơi ấy chẳng có một ai. 

Biểu hiện thực tiễn của khuynh hướng này bắt nguồn từ việc né tránh nhắc đến Hỏa Ngục như một thực tại có thật và chỉ đề cập đến Luyện Ngục vào tháng Mười Một. Một cách nào đó, chúng ta đã mặc nhiên “phong thánh” cho người quá cố trong lúc “tôn vinh cuộc đời họ” qua nghi thức an táng. Tất cả những điều ấy đều không đúng với lời cảnh báo của Thánh Phaolô: “Anh em hãy lấy lòng kính sợ và run rẩy, hầu mưu cầu ơn cứu độ cho chính mình” (Pl 2,12).

Vì thế, trong tháng Mười Một này, chúng ta hãy thử nhìn Hỏa Ngục như một biểu hiện lòng thương xót của Thiên Chúa[2].

Thật ra, ý tưởng này chẳng hề mới mẻ, dẫu rằng ngày nay có lẽ nhiều người khó lòng chấp nhận. Thông thường, ý tưởng này được diễn tả nhờ sự kết hợp giữa nhân học và luân lý. Niềm tin Công giáo xác tín rằng Thiên Đàng không phải là một “nơi chốn”, nhưng là một “tình trạng” của tình yêu, nơi đó, con người được hiệp thông trọn vẹn với Thiên Chúa. Do đó, sự công bình – đối với cả Thiên Chúa lẫn tội nhân – không thể ép buộc một kẻ đã cố tình dứt khoát chọn không yêu.

 Do đó, Thiên Đàng hay Hỏa Ngục hoàn toàn phụ thuộc vào sự chọn lựa tự do của con người, thứ chọn lựa cuối cùng trong tình yêu, khi con người quyết định yêu hay không yêu. Vấn đề ở đây vẫn là câu chuyện giữa công bằng và tình yêu: công bằng xét theo sự tôn trọng tự do của mỗi người, và tình yêu theo nghĩa Thiên Chúa không bao giờ áp đặt tình yêu lên kẻ không yêu mến Ngài.

Dù lối lý giải này mang tính truyền thống, nhưng xem ra khó có thể mang lại sự đón nhận của nhiều người ngày nay. Phần lớn người ta thường hình dung ra một viễn cảnh “hạnh phúc viên mãn”, nơi mà bằng một cách nào đó, sự kiên nhẫn của Thiên Chúa cuối cùng sẽ chiến thắng tính cố chấp của con người và đưa tất cả đến chỗ hiệp thông với Ngài trong tình yêu.

Tuy nhiên, nếu đời sống nhân sinh có thể coi là một dấu chỉ – mà nhiều người trong chúng ta lại thường rất đề cao “kinh nghiệm thực tế” – thì chúng ta biết rằng bất chấp sự kiên nhẫn của người yêu, vẫn có những trường hợp mà tình yêu ấy bị khước từ, thậm chí khước từ một cách dứt khoát. Do đó, những người ủng hộ quan điểm này đã không giải thích được làm thế nào Thiên Chúa có thể thắng được sự khước từ của con người, mà không làm tổn hại đến tự do của họ.

Vì thế, chúng ta sẽ đẩy ý tưởng Hỏa Ngục như một sự biểu lộ lòng thương xót của Thiên Chúa vào trong một chiều kích còn bị phớt lờ hơn: chiều kích bản thể luận, tức địa hạt của hữu thể. Nơi đó, khả năng nắm bắt cái thực hữu của con người hiện đại đang ngày càng trượt dốc. Có lẽ chính sự nghèo nàn của nền cánh chung học hiện đại là một trong những nguyên nhân dẫn tới thực trạng ấy.

Chân dung tự họa trong Hỏa Ngục của Edvard Munch, năm 1893 (Bảo tàng Munch, Oslo)

Đức cố Giáo hoàng Phanxicô cũng vài lần nói về ý niệm một Hỏa Ngục vĩnh cửu là không phù hợp với một Thiên Chúa giàu lòng thương xót, và hình phạt thực sự dành cho những kẻ bị luận phạt có lẽ là sự hủy diệt hoàn toàn. Vậy vấn đề nằm ở đâu trong quan điểm đó?

Có hai vấn đề.

Thứ nhất, với những người dễ dàng chấp nhận thuyết cứu độ phổ quát, nhưng lại dè dặt với sự luận phạt đời đời, họ thường không thể suy xét một cách nghiêm túc ý nghĩa phản tỉnh của hành vi nhân linh. Họ dường như cho rằng những hành vi của con người, vốn hữu hạn và nhất thời, khó lòng có thể “xứng đáng” với những phần thưởng vĩnh cửu.

Trong khi đó, như Karol Wojtyła (sau là Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II) đã lý giải trong tác phẩm Ngôi vị và Hành vi (The Person and Act) cùng các trước tác triết học khác của ngài, hành vi nhân linh có hai ý nghĩa. Một mặt, đây là hành vi tạo ra những kết quả ngoại tại, trong đó có những điều tồn tại vĩnh viễn vượt xa chính hành động gây ra chúng: một vụ sát nhân có thể diễn ra chớp nhoáng, nhưng hậu quả của nó vẫn còn mãi. Mặt khác, và theo một nghĩa nào đó, hành vi nhân linh còn hệ trọng hơn đối với những suy tư này, đó là hành vi làm cho tôi trở thành một con người đúng nghĩa.

Chẳng hạn, đâm một nhát dao vào ngực ai đó không chỉ gây ra một vụ giết người. Nó biến chính tôi thành một kẻ sát nhân. Và cho đến khi tôi ăn năn hối cải về hành vi ấy (mà tự do tất yếu phải tính đến thực tế rằng có thể tôi sẽ chẳng bao giờ hối cải), tôi vẫn mãi là một kẻ sát nhân, rất lâu sau khi hành động đó đã diễn ra… kể cả khi bước vào cõi vĩnh hằng.

Vậy tại sao không “giải quyết” vấn đề bằng cách làm cho những kẻ bị luận phạt “biến mất”? Đức cố Giáo hoàng Phanxicô đôi khi đã đưa ra những nhận xét như trên, như để củng cố cho quan điểm diễn giải Hỏa Ngục theo thuyết hủy diệt linh hồn, dẫu rằng những phát biểu như thế không phải là giáo huấn của Giáo hội.

Như sách Sáng Thế nhắc nhở chúng ta, những gì Thiên Chúa dựng nên đều “tốt đẹp”. Do đó, con người vẫn giữ được sự thiện hảo về mặt bản thể, ngay cả khi tự biến mình trở nên xấu về mặt luân lý. Món quà sự sống mà Thiên Chúa ban – bao gồm cả đời sống thiêng liêng – là tốt đẹp và mãi mãi tốt đẹp. Việc hồng ân ấy bị lạm dụng không làm cho chính hồng ân trở nên xấu và Thiên Chúa không bao giờ thu hồi những ân huệ Ngài đã ban.

Vậy phải chăng chúng ta sẽ tìm thấy cội rễ của khuynh hướng chấp nhận thuyết hủy diệt này nơi cuộc giằng co đang tiếp diễn giữa nền văn hóa sự sống và nền văn hóa sự chết, giữa nền luân lý nhấn mạnh tính thánh thiêng của sự sống và nền luân lý chỉ coi trọng chất lượng cuộc sống?

Những người cổ xúy thuyết hủy diệt các linh hồn bị đày xuống Hỏa Ngục đang rơi vào bế tắc đã dịch chuyển trọng tâm từ hồng ân sự sống cao cả của Thiên Chúa – tức khả thể được hưởng sự sống đời đời – sang tính vị lợi thực tế của hồng ân ấy đối với linh hồn bị luận phạt. Vậy phải chăng việc không thu hồi lại món quà sự sống mà Ngài từng trao ban, lại trở thành “lỗi của Thiên Chúa”?

Thực tại vẫn cứ hiện hữu, dù chúng ta có muốn hay không.

Và chính tại điểm này, chúng ta có thể đặt câu hỏi, liệu đây có phải là nơi ẩn chứa phần lớn căn bệnh của thời hiện đại: một sự khước từ đón nhận thực tại? Thực tại vốn là tốt; sự dữ có thực theo nghĩa là sự thiếu vắng điều thiện. Thực tại như một điều gì đó khách quan và độc lập với ý thức, cũng như những chọn lựa tự do của tôi. Trong khi đó, Thiên Chúa luôn giàu lòng thương xót. Ngài mời gọi chúng ta sống đúng như cách chúng ta đã chọn để sống, ngay trong thế giới của những thực tại ấy.

Hơn nữa, luôn có một điều gì đó biểu lộ lòng thương xót của Thiên Chúa, ngay cả khi Ngài khước từ làm cho thực tại trở nên khác đi với bản chất vốn có của nó. Lòng thương xót không có nghĩa là làm cho sự dữ biến thành điều thiện, những chọn lựa trở nên vô thưởng vô phạt, hay trật tự luân lý bị ngó lơ, mỗi khi đòi hỏi của nó gây ra sự không thoải mái.

Trái lại, lòng thương xót của Thiên Chúa được tỏ lộ qua sự sẵn sàng cứu chuộc tội nhân, tha thứ, phục hồi và ban tặng ân sủng giúp con người hoán cải. Nhưng lòng thương xót không đồng nghĩa với việc buộc Thiên Chúa phải tuyên bố rằng một sự khước từ dứt khoát đối với tình yêu của Ngài lại là một điều gì khác với bản thể của nó.

Quả thật, làm như thế chính là phủ nhận ngay thứ tự do nhân linh vốn làm cho tình yêu triển nở. Tóm lại, Hỏa Ngục không phải là bằng chứng cho thấy lòng thương xót của Thiên Chúa đã thất bại. Đó là hậu quả khủng khiếp của việc một con người dứt khoát từ chối món quà mà lòng thương xót không ngừng trao ban.

  1. ^ Là tập hợp các cây viết (writers/contributors) chuyên đóng góp bài viết cho trang luận bàn, triết học và văn hóa Công giáo nổi tiếng The Catholic Thing (viết tắt là TCT)
  2. ^ Hàm nghĩa thần học (tư tưởng của C. S. Lewis và thần học Công giáo cổ điển): Câu nói cố ý tạo ra một cú sốc nhận thức—đảo ngược định kiến phổ biến vốn đặt "Hỏa Ngục" (công thẳng/trừng phạt) đối lập hoàn toàn với "Lòng thương xót". Trong nhân học Kitô giáo, vì Thiên Chúa tôn trọng tuyệt đối phẩm giá tự do của con người nên Ngài không bao giờ cưỡng ép một linh hồn vốn đã khước từ Ngài suốt đời phải sống chung vĩnh viễn với Ngài. Như C. S. Lewis từng viết trong Cuộc Ly Dị Vĩ Đại (The Great Divorce), cánh cửa Hỏa Ngục được khóa từ bên trong; việc Thiên Chúa tôn trọng sự lựa chọn sau cùng ấy của thụ tạo—thay vì xóa sổ linh hồn hay bóp nghẹt tự do của họ—chính là hành vi tôn trọng và thương xót tối hậu dành cho bản tính tự do của con người.

Tác giả: Khiêm Nhu lược dịch

Nguồn tin: www.thecatholicthing.org

Copyright © 2022 thuộc về Tòa Giám Mục Bùi Chu
   Phụ trách: Ban Truyền Thông Giáo Phận Bùi Chu
Địa chỉ: Xuân Ngọc - Xuân Trường - Nam Định
Email: bttbuichu@gmail.com

Chúng tôi trên mạng xã hội

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây