Vai trò của phụ nữ trong Cựu Ước

Bài thơ khép lại sách Châm Ngôn mở đầu bằng câu hỏi: “Tìm đâu ra một người vợ ​đảm đang?”

Câu trả lời ư? Bất kỳ ai mở sách Cựu Ước ra, họ đều sẽ khám phá ra người phụ nữ đảm đang ấy trong đủ mọi ngành nghề, đảm nhận vô số vai trò đa dạng. Có những vai trò quen thuộc, nhưng cũng có những vai trò đầy bất ngờ. Cần lưu ý một vài điểm sau đây: 

• Thứ nhất, phụ nữ xuất hiện trong vô số vai trò phong phú không kém gì nam giới, dù có thể không hoàn toàn giống nhau. 

• Thứ hai, phụ nữ thường xuất hiện cùng nhau. Giữa họ có một sợi dây liên kết bền chặt; cuộc đời họ đan dệt vào nhau. 

• Thứ ba, phụ nữ giữ một vai trò quan trọng trong suốt chiều dài lịch sử qua mọi thời kỳ, từ những câu chuyện nguyên thủy về buổi bình minh sáng tạo cho đến các câu chuyện về “các Tổ Phụ”, từ lúc tiến vào và rời khỏi Đất Hứa, cho đến khi đi vào và trở về từ chốn lưu tày. 

• Sau cùng, phụ nữ hiện diện như một hình ảnh phản chiếu Thiên Chúa. 

Những nhà lãnh đạo tôn giáo và chính trị

Phụ nữ xuất hiện như những nhà lãnh đạo tôn giáo trong Cựu Ước. Tại biến cố băng qua Biển Đỏ, sự kiện trung tâm trong lịch sử Ít-ra-en—nữ ngôn sứ Mi-ri-am đã cất lời xướng suốt bài ca ca tụng: “ Hãy hát mừng ĐỨC CHÚA, Đấng cao cả uy hùng, kỵ binh cùng chiến mã, Người xô xuống đại dương.” (Xh 15,21). Bài ca ngay trước đó, vốn có cùng một điệp khúc, do Mô-sê và người Ít-ra-en cất giọng xướng ca (Xh 15,1). Tuy nhiên, chính Mi-ri-am mới là người được ghi nhận trong vị thế của nhà lãnh đạo xướng ca.

Mi-ri-am tiếp tục giữ vai trò lãnh đạo trong cộng đoàn nơi hoang địa. Mối tương quan giữa các nhà lãnh đạo rốt cuộc đã phát sinh sóng gió. Mi-ri-am và A-ha-ron đã lên tiếng thách thức quyền lãnh đạo của Mô-sê. Lý do bề ngoài của sự thách thức này là việc Mô-sê chọn vợ. Thế nhưng, bản chất của lời than phiền lại chạm đến đặc sủng ngôn sứ: “ĐỨC CHÚA chỉ phán với một mình Mô-sê sao? Người đã chẳng ​phán với cả chúng ta nữa ư?” (Ds 12,2). Câu trả lời của Thiên Chúa cho sự thách thức này đã khẳng định Mô-sê là nhà lãnh đạo tối cao của Dân Chúa. 

Dù vậy, vai trò lãnh đạo của Mi-ri-am là hoàn toàn thực tế. Sự thách thức của bà đối với quyền lãnh đạo của Mô-sê đã bị trừng phạt, tương tự như bất kỳ sự phản kháng nào khác nhắm vào Mô-sê. Lời thách thức của bà bị bác bỏ không phải vì Mi-ri-am là phụ nữ; bằng chứng là Cô-rắc, Đa-than, A-vi-ram và các đồ đệ của họ đã bị trừng phạt tàn khốc hơn nhiều vì đã dám nói xúc phạm Mô-sê (Ds 16). Tuyên bố của Thiên Chúa đáp lại lời thách thức của Mi-ri-am không hề phủ nhận sự hiện diện của các ngôn sứ khác “nếu trong các ngươi có một ngôn sứ” mà chỉ khẳng định vị thế vượt trội của Mô-sê. “Ta nói với nó ​trực diện, nhãn tiền” (Ds 12,6-8). Trong hoang địa, Mô-sê là nhà lãnh đạo duy nhất; tất cả các nhà lãnh đạo khác đều đứng sau ông. 

Vài thế kỷ sau, trong thời kỳ các Thủ Lãnh, Đơ-vô-ra xuất hiện rực rỡ với tư cách là nữ ngôn sứ kiêm thủ lãnh (Tl 4,4). Các thủ lãnh thời kỳ đó đảm nhận cả hai vai trò lãnh đạo tôn giáo và chính trị. Trọng trách hàng đầu của họ thường là giải thoát dân chúng thoát khỏi tay kẻ thù bằng binh đao chiến trận. Vào thời Đơ-vô-ra, dân chúng đang chịu lằn roi áp bức của Gia-vin, vua thành Kha-xo. Đơ-vô-ra đã đứng ra triệu tập Ba-rắc và bổ nhiệm ông làm tướng quân để tấn công Xi-xơ-ra, tướng của vua Gia-vin. Tuy nhiên, Ba-rắc đã từ chối ra trận nếu không có Đơ-vô-ra đi cùng. Đơ-vô-ra không những đi cùng mà còn quyết định cả thời gian lẫn địa điểm tấn công. Ba-rắc quả thực đã đại thắng, nhưng việc tiêu diệt tướng Xi-xơ-ra lại thuộc về một người phụ nữ tên là Gia-ên, vợ của Khe-ve. 

Như thế, Đơ-rô-va đã đảm nhận vai trò thủ lãnh theo cách thức tương tự như Gíp-tác hay Ghit-ôn. Dù không trực tiếp cầm gươm xông pha trên chiến trường, bà vẫn là người bổ nhiệm tướng quân và đưa ra những quyết sách quân sự tối quan trọng. Bên cạnh đó, bà dường như còn đảm nhiệm một vai trò đặc biệt mà không một thủ lãnh lớn nào có được ngoại trừ Sa-mu-en: bà hoạt động như một ngôn sứ và là trọng tài phân xử mọi tranh chấp “con cái Ít-ra-en đến với bà để bà xét xử cho” (Tl 4,5). 

Cả Mi-ri-am và Đơ-rô-va đều nắm giữ các vị trí lãnh đạo tôn giáo. Mi-ri-am là nhà lãnh đạo thứ cấp, chịu trách nhiệm trước một người nam ở vị trí tối cao; còn Đơ-rô-va lại là nhà lãnh đạo sơ cấp, với một người nam chịu trách nhiệm dưới quyền chỉ huy của bà. Không hề có sự định kiến hay ưu tiên cho một mô hình nào hơn mô hình nào. Chính hoàn cảnh thực tế sẽ quyết định sự an bài thỏa đáng.

Những người hùng yếu thế

Một vai trò khác mà chúng ta bắt gặp nơi người phụ nữ trong Cựu Ước là vai trò của một vị anh hùng – đấng giải thoát. Hai người phụ nữ như thế xuất hiện trong sách Thủ Lãnh; hai người khác xuất hiện trong các sách thời hậu Lưu Đày. 

Trong sách Thủ Lãnh, hai người phụ nữ đã giải cứu dân mình bằng cách hạ sát kẻ áp bức. Trong câu chuyện về Đơ-rô-va (Tl 4–5) mà chúng ta đã tìm hiểu, vị anh hùng chính là bà Gia-ên, vợ ông Khe-ve. Xi-xơ-ra, tướng quân địch, sau khi bại trận đã trốn sang lều của bà Gia-ên. Bà đón tiếp ông vào và vỗ về bằng sự hiếu khách xa hoa: “Nó xin nước, bà lại cho sữa” (Tl 5,25), nhưng khi Xi-xơ-ra chìm vào giấc ngủ, Gia-ên lấy một chiếc cọc lều và dùng búa đóng xuyên qua màng tang ông ta. Thế là kẻ thù bị tiêu diệt, và đất nước được bình an trong bốn mươi năm. 

Một người phụ nữ vô danh trong cùng cuốn sách ấy cũng đã hạ sát thủ lĩnh quân địch. Khi A-vi-me-lec, đứa con ngoại tông của Ghit-ôn, cướp ngôi vương tại Si-khem và bắt đầu áp bức dân chúng, toàn bộ người dân thành Tê-vết đã chạy trốn vào một ngọn tháp kiên cố ở giữa thành. “Bấy giờ, một ​người đàn bà liệng một phiến đá cối xuống đầu A-vi-me-léc làm ông bể sọ. Ông liền gọi chàng thanh niên cận vệ của mình và bảo: “Hãy tuốt ​gươm giết ta đi, kẻo người ta lại nói về ta rằng: Một người đàn bà đã giết hắn.” Người cận vệ đâm ông, và ông đã chết.” (Tl 9,53–54). Tuy nhiên, nỗ lực cứu vãn danh dự của A-vi-me-lec đã hoàn toàn thất bại. Nhiều thế kỷ sau, khi Đa-vít dàn xếp cái chết cho chồng của Bát-xê-va thì Giô-áp, tướng quân của Đa-vít đã nhận xét trong báo cáo về cái chết của U-ri-a rằng: “Ai đã hạ ​A-vi-me-léc, con ông Giơ-rúp-be-sét? Chẳng phải một người đàn bà đã liệng xuống ông một thớt cối đá và ông đã chết tại Tê-vết đó sao? Tại sao các ngươi lại đến gần tường thành?’, thì anh sẽ nói: ‘Tôi tớ ngài là ông U-ri-gia, người Khết, cũng đã chết.” (2 Sm 11,21). 

Trong một câu chuyện được viết sau Thời Lưu đầy Ba-by-lon, góa phụ Giu-đi-tha cũng đã cứu dân mình bằng cách hạ sát tướng địch. Các nhà lãnh đạo Do-thái đã tuyệt vọng vì vòng vây siết chặt của kẻ thù. Họ đưa ra hạn định thời gian cho Thiên Chúa phải ban mưa xuống, bằng không họ sẽ đầu hàng. Giu-đi-ta, sau khi trách mắng họ vì sự nhát đảm, đã tuyên bố bà có một kế hoạch. Bà phó thác bản thân cho Thiên Chúa trong lời cầu nguyện rồi dũng cảm tiến vào trại địch. Tại đó, dùng sắc đẹp và sự trí tuệ làm vũ khí sắc bén, bà quyến rũ Hô-lô-phéc-nê, rồi thừa lúc ông ta say khướt, bà đã chặt đầu ông. Như thế, một người phụ nữ đã cứu Ít-ra-en bằng lòng trông cậy vững vàng vào Thiên Chúa cùng lòng dũng cảm phi thường. 

Sau cùng, Ét-te, một hoàng hậu khác, cũng đã cứu dân mình khỏi họa diệt chủng. Bà mạo hiểm mạng sống khi liều mình đến gặp nhà vua mà không được triệu kiến. Tiếp đó, bà mời cả nhà vua lẫn kẻ thù số một đến tham dự hai bữa tiệc. Tại bữa tiệc thứ hai, bà đã vạch tội âm mưu gian ác của kẻ thù với nhà vua. Cục diện lập tức đảo chiều, và kẻ thù phải chịu đúng những gì chúng đã định giáng xuống người Do-thái. Đúng như ông Mooc-đo-khai, bác của Ét-te, đã nói với bà: “Biết đâu không phải vì thời buổi như thế này mà con đã lên tới địa vị hoàng hậu để cứu giải dân mình?" (Et 4,14). 

Ở đây, chúng ta chứng kiến bốn người phụ nữ đã giải phóng dân tộc bằng lòng dũng cảm và trí tuệ. Bốn người phụ nữ ấy mang trọn vẹn vai trò của những đấng giải thoát.

Những nữ tỳ hùng anh

Tưởng chừng như có một nhóm phụ nữ hoàn toàn không gánh vác chút ảnh hưởng nào: các nữ tỳ. Thế nhưng, chính họ lại đóng góp những dấu ấn vô cùng quan trọng vào dòng chảy lịch sử.

Ba người nữ tỳ đã giữ vai trò làm mẹ của các người con Tổ Phụ. Bà Ha-ga, nữ tỳ của bà Sa-ra, là mẹ của Ít-ma-en là người con trai đầu lòng của ông Áp-ra-ham ( Chương 16 sách Sáng Thế). Bà Bin-ha và bà Din-pa là hai nữ tỳ của bà Ra-khen và bà Lê-a, cũng sinh hạ những người con trai cho vị Tổ Phụ. Giống như Ha-ga, họ vốn chỉ là những quân cờ trong cuộc tranh giành của những người vợ hiếm muộn. Ấy thế mà, mỗi người trong số họ lại là mẹ của hai chi tộc Ít-ra-en. Đan (Dan) và Náp-ta-li là con của Bin-ha; Gát và A-se là con của Din-pa. Khi Gia-cóp lo sợ bạo lực từ Ê-sau nhắm vào mình và gia quyến, các nữ tỳ lại bị biến thành những tấm bia đỡ đạn “Ông Gia-cóp ngước mắt lên, thấy ông Ê-xau đang tiến đến, có ​bốn trăm người đi cùng. Ông Gia-cóp bèn chia các con cho bà Lê-a, bà Ra-khen và hai người nữ tỳ. Ông xếp các nữ tỳ với con của họ đi đầu, bà Lê-a với con bà đi sau, bà Ra-khen với Giu-se đi sau chót” (St 33,1-2). Thầm lặng, dễ bị tổn thương và hy sinh, thế nhưng họ lại là người sinh hạ một phần ba các chi tộc Ít-ra-en.

Ba người nữ tỳ khác cũng giữ những vai trò then chốt trong tiến trình lịch sử Dân Chúa. Vào thời các ngôn sứ Ê-li-a và Ê-li-sa, quân A-ram đã bắt đi một cô gái nhỏ, người sau đó trở thành nữ tỳ cho vợ ông Na-a-man là vị tướng chỉ huy quân đội. Ông Na-a-man bị mắc bệnh phong cùi. Căn bệnh của ông tưởng chừng bất trị. Nhưng chính người nữ tỳ nhỏ bé ấy đã khởi đầu cho phép lạ. Cô nói với vợ ông Na-a-man: “Ôi, phải chi ông chủ con được giáp mặt vị ngôn sứ ở Sa-ma-ri, thì chắc ngôn sứ sẽ chữa ông khỏi bệnh phong!” (2 V 5,3). Na-a-man sang Ít-ra-en, tìm gặp Ê-li-sa và được chữa lành hoàn toàn. Vị ngôn sứ đón nhận vinh quang, nhưng toàn bộ bước ngoặt của câu chuyện lại khởi đi từ lời nói của một người nữ tỳ vô danh. 

Trong sách Tô-bi-a, cô Sa-ra, con gái ông Ra-gu-ên, bị một ác quỷ hành hạ kẻ đã cướp đi mạng sống của các người chồng của cô ngay trong đêm tân hôn. Cô đã mất đến bảy người chồng vì tên quỷ ấy. Tô-bi-a, con trai ông Tô-bit, vì vâng lời cha và thiên thần Ra-pha-en, đã trở thành người chồng thứ tám của Sa-ra. Tô-bi-a trừ quỷ, rồi ông cùng người vợ mới cưới cầu nguyện xin sự cứu giải theo hướng dẫn của Ra-pha-en. Tuy nhiên, ông Ra-gu-ên không hề biết điều đó. Sợ rằng mình lại mất đi người con rể thứ tám, ông đào sẵn một huyệt mộ rồi, vì không đủ can đảm đối mặt với bi kịch có thể xảy ra, ông bảo vợ sai một người nữ tỳ vào xem Tô-bi-a còn sống hay đã chết. “Em hãy sai một trong mấy tớ gái, bảo nó vào xem Tô-bi-a còn sống hay đã chết, để nếu có làm sao chúng ta sẽ chôn nó và không ai biết cả.” Vậy họ sai tớ gái đi, thắp đèn lên và mở cửa; người đầy tớ gái đi vào và thấy đôi vợ chồng đang nằm ngủ với nhau. Người đầy tớ gái ra ngoài cho hai ông bà biết Tô-bi-a còn sống và không có gì bất hạnh xảy ra.” (Tb 8,12-14). Sự chữa lành đầu tiên trong một cuốn sách xoay quanh chủ đề chữa lành lại được phát hiện và xướng báo bởi một người nữ tỳ.

Một người nữ tỳ khác, dường như ẩn mình trong bóng tối câu chuyện, lại giữ vai trò không thể thiếu trong công trình giải thoát Dân Chúa. Khi góa phụ Giu-đi-tha tiến vào trại địch, "người nữ tỳ phụ trách mọi đồ đạc của bà" (Đnl/Jdt 8,9) đã sánh bước đi cùng. Hai người phụ nữ rời khỏi thành, băng qua thung lũng và chạm trán tiền đồn quân A-xy-ri. Họ bị bắt giữ rồi được đưa vào trong trại quân A-xy-ri. Giu-đi-tha cùng người nữ tỳ đi ra ngoài cầu nguyện vào mỗi sáng sớm. Khi đêm quyết định đến, người nữ tỳ đi trước Giu-đi-tha vào lều Hô-lô-phéc-nêvà trải tấm thảm lông để Giu-đi-ta ngả lưng. Người nữ tỳ kiên nhẫn đứng chờ bên ngoài cửa phòng, trong lúc bà Giu-đi-ta hạ sát và chặt đầu Hô-lo-phe-ne khi ông ta đang hoàn toàn bất lực. Sau đó, Giu-đi-tha “đi ra và trao ​thủ cấp tướng Hô-lô-phéc-nê cho người nữ tỳ. Cô bỏ thủ cấp vào cái túi da đựng thức ăn; rồi cả hai cùng đi ra như thói quen vẫn làm khi đi cầu nguyện.” (Gđt 13,9-10). Tiếp đó, hai người phụ nữ cùng trở về thành và loan tin chiến thắng. Câu chuyện về Giu-đi-tha thực chất là thiên ca khúc về hai người phụ nữ anh hùng. Bởi lẽ không một ai trong hai người có thể hoàn thành kỳ tích ấy nếu thiếu đi người kia. 

Đức Khôn Ngoan

Trong dòng văn chương Khôn Ngoan, một hình ảnh người phụ nữ khác lại xuất hiện: Đức Khôn Ngoan. Trong sách Châm Ngôn, bà cất lời mời gọi những kẻ ngây thơ hãy đến tham dự bữa tiệc của mình. Bà ca hát rằng mình đã được Thiên Chúa sinh ra và tạo thành, rằng bà không chỉ hiện diện vào buổi bình minh sáng tạo mà còn là kiến trúc sư của chính công trình ấy. Bà là niềm vui mến của Thiên Chúa; bà tìm thấy niềm vui thích nơi con người. Tất cả những ai tìm thấy bà đều tìm thấy sự sống. (x. Cn 8). 

Theo sách Huấn Ca (chương 24), bà phát xuất từ miệng Thiên Chúa, và sau khi bôn ba khắp cõi trái đất, bà đã dựng lều của mình tại Giê-ru-sa-lem. Bà chính là Lời của Thiên Chúa và là Lề Luật của Thiên Chúa. Sang sách Khôn Ngoan (Kn 7–8), chúng ta lại thấy bà hiện lên rõ nét hơn bao giờ hết. Bà là sự phản chiếu lòng thiện hảo của Thiên Chúa, là tấm gương trong suốt phản chiếu quyền năng Ngài, và là ánh hào quang rực rỡ tỏa ra từ sức mạnh Ngài. Bà có thể làm được mọi sự; bà đổi mới muôn loài. Chính bà thánh hóa con người, biến họ trở thành bạn hữu của Thiên Chúa. Chính bà ban tặng cho con người sự bất tử. Bà là hình ảnh sống động của Thiên Chúa. 

Kết luận

Vẫn còn vô số những người phụ nữ khác trong đủ mọi vai trò rất đáng được tôn vinh: những người vợ và người mẹ như Ê-va, An-na (mẹ của Sa-mu-en), mẹ của Mô-sê; những nữ quản gia tài khéo như bà Sa-ra và bà Ếch-na (sách Tô-bi-a); những nhà lãnh đạo chính trị uy quyền như Bát-xê-va, Giê-xa-ben, A-tha-li-ya; những người tiếp đón như Ra-kháp; những bậc thầy dạy dỗ như bà nội của Tô-bit và người mẹ anh dũng của anh em Ma-ca-bê; những nạn nhân đau thương như người con gái của Giép-thê và Ta-ma, con gái vua Đa-vít; hay những người phụ nữ bản lĩnh như Na-o-mi và An-na vợ ông Tô-bit. 

"Một người vợ đảm đang, ai nào tìm thấy?" Thật không thể thu hẹp tầm nhìn về người phụ nữ trong Cựu Ước vào một vài hình ảnh đơn điệu hay một vài vai trò hạn hẹp. Tuy nhiên, vẫn có những điểm nổi bật cần được ghi nhận: 

• Phụ nữ thường xuất hiện cùng nhau, dù là trong việc thiện hay điều ác: Đơ-rô-va và Gia-en, Sa-ra và Ha-ga, những người mẹ sinh hạ các con trai cho Gia-cóp, Giu-đi-tha và người nữ tỳ của bà. 

• Phụ nữ tạo nên những bước ngoặt mang tính kịch tính cho lịch sử: người nữ tỳ nhỏ bé của vợ Na-a-man và người phụ nữ đã hạ sát A-vi-me-lec. 

• Phụ nữ đảm nhận cả những vai trò lãnh đạo sơ cấp như Đơ-rô-va lẫn thứ cấp như Mơ-ri-yam. 

• Phụ nữ, cũng như nam giới, đều là hình ảnh phản chiếu của Thiên Chúa. 

------------------------------------------------

Lời của người dịch: Nữ tu Irene Nowell, O.S.B. là thành viên Tu viện Mount Saint Scholastica (Atchison, Kansas). Sơ nhận bằng Tiến sĩ Nghiên cứu Kinh Thánh tại Đại học Công giáo Hoa Kỳ (The Catholic University of America). Hiện sơ là Phó Giáo sư kiêm Trưởng khoa Nghiên cứu Tôn giáo tại Đại học Benedictine ở Atchison.