Người tín hữu sống đạo lý của thánh Tôma Aquinô
Thứ ba - 27/01/2026 04:24
22
Trong bối cảnh xã hội hôm nay, đời sống đạo đức của con người đang đứng trước nhiều thách đố nghiêm trọng. Chủ nghĩa tương đối luân lý, cá nhân chủ nghĩa, duy vật và thế tục hóa khiến nhiều người đánh mất định hướng căn bản về thiện – ác, về ý nghĩa cuộc sống và cùng đích đời người. Trước thực trạng ấy, Giáo Hội được mời gọi trở về với kho tàng truyền thống luân lý của mình để kín múc những định hướng vững chắc cho đời sống đức tin. Trong truyền thống ấy, học thuyết luân lý của thánh Tôma Aquinô chiếm một vị trí nền tảng và có giá trị bền vững. Thánh Tôma không trình bày luân lý Kitô giáo như một hệ thống các cấm đoán hay nghĩa vụ nặng nề, nhưng như một con đường dẫn con người đến hạnh phúc đích thực (beatitudo). Đối với thánh nhân, sống đạo đức là sống đúng với bản chất con người, là để cho lý trí, ý chí, các cảm xúc và ân sủng của Thiên Chúa cùng hòa hợp hướng về điều thiện tối hậu là chính Thiên Chúa.
Nền tảng luân lý nơi học thuyết của Thánh Tôma Aquinô
Theo thánh Tôma, muốn hiểu luân lý, trước hết phải hiểu con người. Con người không phải là một hữu thể thuần vật chất, cũng không phải là linh hồn bị giam cầm trong thân xác, nhưng là một hữu thể duy nhất được cấu thành bởi thân xác và linh hồn trong sự hiệp nhất bản thể. Cách nhìn này giúp tránh cả hai thái cực: duy vật giản lược và nhị nguyên cực đoan. Ngài định nghĩa con người là “animal rationale” – động vật có lý trí[1]. Nhờ lý trí, con người có khả năng nhận biết chân lý; nhờ ý chí, con người có khả năng tự do hướng tới điều thiện đã được lý trí nhận ra. Chính vì thế, đời sống luân lý gắn liền với tự do và trách nhiệm cá nhân. Hơn nữa, một nguyên lý nền tảng trong luân lý học của thánh Tôma là: “Omnia agentia agunt propter finem” – mọi hữu thể hành động đều hành động vì một mục đích[2]. Con người cũng vậy: mọi hành vi, dù ý thức hay vô thức, đều hướng về một cùng đích mà con người cho là tốt. Cùng đích tối hậu ấy chính là hạnh phúc.
Hạnh phúc (Beatitudo) – cùng đích của đời sống luân lý. Theo Tôma, hạnh phúc đích thực không thể được tìm thấy nơi của cải vật chất, khoái lạc, quyền lực hay danh vọng. Những thực tại này có thể mang lại sự thỏa mãn nhất thời, nhưng không thể làm thỏa mãn khát vọng sâu xa nhất của con người. Ngài khẳng định: “Beatitudo hominis non consistit in divitiis, honoribus vel delectationibus corporalibus” – hạnh phúc của con người không hệ tại nơi của cải, danh vọng hay khoái lạc thân xác.[3] Hạnh phúc đích thực chỉ đạt được khi con người kết hợp với Thiên Chúa, là Thiện Hảo Tuyệt Đối. Vì thế, luân lý Kitô giáo không phải là một gánh nặng áp đặt từ bên ngoài, nhưng là con đường dẫn con người đến hạnh phúc viên mãn.
Luân lý của thánh Tôma được đặt trên nền tảng học thuyết về luật. Ngài phân biệt luật vĩnh cửu (lex aeterna), luật tự nhiên (lex naturalis), luật nhân linh (lex humana) và luật Thiên Chúa mặc khải (lex divina). Luật tự nhiên giữ một vai trò then chốt trong đời sống đạo đức. Thánh Tôma định nghĩa: “Lex naturalis nihil aliud est quam participatio legis aeternae in rationali creatura” – luật tự nhiên không gì khác hơn là sự tham dự của thụ tạo có lý trí vào luật vĩnh cửu của Thiên Chúa[4]. Nhờ luật tự nhiên, con người có khả năng phân biệt điều thiện và điều ác, và được mời gọi làm điều thiện, tránh điều ác.
Nhân đức, trụ cột làm nên đời sống đạo đức của người Kitô hữu
Trong học thuyết của thánh Tôma, nhân đức giữ vai trò trung tâm. Ngài định nghĩa nhân đức là “habitus operativus bonus” – một tập quán tốt giúp con người hành động cách dễ dàng, vững bền và vui tươi theo điều thiện[5]. Nhân đức ở đây không chỉ là những hành vi riêng lẻ, nhưng là những khuynh hướng bền vững được hình thành qua luyện tập và nhờ ân sủng của Thiên Chúa. Thánh Tôma phân biệt các nhân đức luân lý (điều hòa các hành vi nhân linh) và các nhân đức đối thần (đức tin, đức cậy, đức mến), trực tiếp quy hướng con người về Thiên Chúa. Trong các nhân đức đối thần thì đức mến giữ vị trí tối thượng. Ngài khẳng định: “Caritas est forma omnium virtutum” – đức mến là hình thức của mọi nhân đức[6]. Điều này có nghĩa là mọi nhân đức Kitô giáo chỉ đạt tới sự trọn hảo khi được linh hoạt hóa bởi đức mến. Một đóng góp rất quan trọng và mang tính mục vụ của thánh Tôma là cái nhìn quân bình về các cảm xúc (passiones). Khác với phái Khắc kỷ khi coi cảm xúc là bệnh hoạn của linh hồn, thánh Tôma khẳng định rằng các cảm xúc tự chúng không tốt cũng không xấu về mặt luân lý. Giá trị luân lý của chúng tùy thuộc vào việc chúng có được lý trí và ý chí hướng dẫn hay không[7]. Nhờ đó, đời sống nhân đức không phải là việc triệt tiêu cảm xúc, nhưng là thanh luyện và hội nhập các cảm xúc vào đời sống luân lý và thiêng liêng.
Chúa Thánh Thần và ân sủng
Trong cái nhìn của thánh Tôma, đời sống luân lý Kitô giáo không chỉ là kết quả của nỗ lực cá nhân, nhưng trước hết là hoa trái của hoạt động Chúa Thánh Thần trong tâm hồn tín hữu. Nhờ ân sủng, con người được tham dự vào chính sự sống của Thiên Chúa, và được Chúa Thánh Thần hướng dẫn từ bên trong. Thánh Tôma nói đến các ơn của Chúa Thánh Thần như những khuynh hướng giúp con người dễ dàng vâng theo sự thúc đẩy của Thiên Chúa. Các ơn này không thay thế các nhân đức, nhưng làm cho các nhân đức trở nên sinh động và linh hoạt hơn. Nhờ đó, người tín hữu không chỉ sống luân lý như bổn phận, nhưng như một sự đáp trả tự do và đầy yêu mến đối với tình yêu của Thiên Chúa. Dưới ánh sáng của ân sủng và Chúa Thánh Thần, luân lý Kitô giáo mang chiều kích thiêng liêng sâu xa. Sống đạo đức không chỉ là “làm điều tốt”, nhưng là “sống trong Thánh Thần”. Như thánh Phaolô đã nói: “Ai được Thần Khí Thiên Chúa hướng dẫn, đều là con cái Thiên Chúa” (Rm 8,14). Điều này hoàn toàn phù hợp với viễn tượng của thánh Tôma về đời sống luân lý như con đường dẫn tới sự hiệp thông với Thiên Chúa.
Đàng khác, trong học thuyết luân lý của mình, thánh Tôma Aquinô cho rằng ân sủng giữ một vai trò không thể thay thế. Mặc dù con người có khả năng nhận biết và thực hành điều thiện nhờ lý trí và luật tự nhiên, nhưng con người không thể đạt tới cùng đích siêu nhiên là sự hiệp thông trọn vẹn với Thiên Chúa nếu không có ân sủng. Thánh Tôma khẳng định: “Sine gratia Dei, homo non potest mereri vitam aeternam” – không có ân sủng của Thiên Chúa, con người không thể đạt tới sự sống đời đời[8]. Ân sủng không phá huỷ bản tính tự nhiên của con người, nhưng kiện toàn và nâng nó lên. Nguyên lý nổi tiếng của thánh Tôma: “Gratia non tollit naturam, sed perficit” – ân sủng không huỷ bỏ bản tính, nhưng kiện toàn bản tính[9] – mang một ý nghĩa mục vụ rất lớn. Điều này giúp người tín hữu hiểu rằng đời sống đạo đức Kitô giáo không đối nghịch với những khát vọng chân chính của con người, nhưng làm cho những khát vọng ấy đạt tới sự viên mãn đích thực.
Áp dụng những giá trị ấy cho đời sống đạo hôm nay
Trong đời sống cá nhân, người tín hữu được mời gọi sống các nhân đức như con đường nên thánh giữa đời thường. Sự trung thực, tiết độ, công bằng, dũng cảm và đặc biệt là đức mến giúp người tín hữu làm chứng cho Tin Mừng ngay trong những lựa chọn nhỏ bé hằng ngày của bản thân. Hơn nữa, học thuyết luân lý của thánh Tôma cũng đặt nền tảng cho giáo huấn xã hội của Giáo Hội. Các giá trị như công ích, phẩm giá con người, công bằng xã hội và trách nhiệm chính trị đều bắt nguồn từ cái nhìn về con người như thụ tạo có lý trí và được mời gọi sống trong tương quan.
Sống trong thời đại mà chủ nghĩa “mạnh được yếu thua”, “cá lớn nuốt cá bé” lên ngôi, một trong những thách đố lớn là việc đào tạo lương tâm cho người tín hữu. Học thuyết luân lý của thánh Tôma giúp chuyển trọng tâm từ việc chỉ nhấn mạnh đến luật lệ sang việc hình thành con người trưởng thành trong tự do và trách nhiệm. Giáo dục đức tin cần giúp tín hữu hiểu lý do tại sao phải sống đạo đức, chứ không chỉ dừng lại ở việc “phải làm gì” hay “không được làm gì”. Theo tinh thần thánh Tôma, nhân đức được hình thành nhờ tập luyện trong một môi trường thích hợp. Giáo xứ vì thế có thể được xem như “trường học của nhân đức”, nơi các tín hữu được nâng đỡ bằng đời sống phụng vụ, các bí tích và các sinh hoạt cộng đoàn. Đặc biệt, bí tích Thánh Thể và bí tích Hòa Giải giữ vai trò trung tâm trong việc nuôi dưỡng đời sống luân lý Kitô giáo, trong đó các mục tử được mời gọi trở thành những người đồng hành thiêng liêng, giúp tín hữu lớn lên trong đời sống luân lý. Theo viễn tượng của thánh Tôma, việc hướng dẫn luân lý không chỉ là truyền đạt kiến thức, nhưng là giúp người khác khám phá niềm vui của đời sống nhân đức và sự tự do nội tâm mà Tin Mừng mang lại.
Tóm lại, học thuyết đạo đức của thánh Tôma mang đến cho Giáo Hội hôm nay một nền tảng vững chắc để trình bày và sống luân lý Kitô giáo cách quân bình, nhân bản và đầy hy vọng. Đó không phải là một nền luân lý của sợ hãi hay áp đặt, nhưng là luân lý của hạnh phúc, của tự do và của tình yêu, được nâng đỡ bởi ân sủng và được hướng dẫn bởi Chúa Thánh Thần. Áp dụng trong bối cảnh mục vụ đương đại, việc tái khám phá và áp dụng học thuyết luân lý của thánh Tôma có thể giúp người tín hữu sống đức tin cách trưởng thành hơn, và giúp cộng đoàn Giáo Hội trở thành dấu chỉ sống động của Tin Mừng giữa lòng thế giới.
Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae (STh), I, q.75, a.2: bàn về linh hồn như nguyên lý sự sống và nền tảng của hành vi luân lý.
Thánh Tôma Aquinô, sđd, I–II, q.1, a.2: con người hành động vì cùng đích tối hậu.
Thánh Tôma Aquinô, sđd, I–II, q.2, a.1–8: phân tích các quan niệm sai lạc về hạnh phúc và khẳng định hạnh phúc đích thực nơi Thiên Chúa.
Thánh Tôma Aquinô, sđd I–II, q.18, a.1–4: giá trị luân lý của hành vi nhân linh.
Thánh Tôma Aquinô, sđd I–II, q.55, a.3: định nghĩa nhân đức như một thói quen tốt.
Thánh Tôma Aquinô, sđd, I–II, q.58, a.3–4: phân biệt các nhân đức luân lý và nhân đức trí tuệ.
Thánh Tôma Aquinô, sđd, II–II, q.23, a.8: “Caritas est forma omnium virtutum”.
Sách Giáo lý Hội Thánh Công Giáo, số 1803–1832: giáo huấn về các nhân đức và các ơn Chúa Thánh Thần.
Thánh Gioan Phaolô II, Veritatis Splendor, số 52–64: nền tảng luân lý Kitô giáo và sự thật về con người.
GIÁO PHẬN BÙI CHU
Mục tử theo gương thánh Giuse
Bùi Minh Pha, đi chậm nhưng không bao giờ lui bước
Có những tiếng gọi không thành lời
Nhà thờ Xương Điền, nơi kết tinh từ sóng gió biển khơi
Con số 1922 thai nhi được chôn cất nói lên nhiều điều
Chỉ một phút không giữ được lòng
Sống đức tin thời TikTok: Theo Chúa hay theo trend?
Ba Vua và Hêrôđê: Khát vọng và tham vọng
Còn lại gì trong trái tim con...
Xót ví
An Lạc trong mưa
Phú Nhai: Con cái Bùi Chu vẫn một lòng mến Mẹ
