Đứng trước một "chọn lựa mang tính bước ngoặt"

Trong Thánh lễ hôm nọ, vị linh mục nói: “Ngày nay, chúng ta đang đứng trước một chọn lựa mang tính bước ngoặt.” Ngài muốn nói đến những thách đố của trí tuệ nhân tạo (AI). AI quả thật đặt ra một thách đố, nhưng điều quan trọng là phải hiểu rằng những thách đố chúng ta đang đối diện và những chọn lựa mang tính bước ngoặt mà chúng ta phải đưa ra cũng chính là những điều nhân loại đã nhiều lần phải đối diện - ngay từ thuở ban đầu.

Người ta vẫn thường nói rằng chúng ta đang sống trong một “kỷ nguyên mới”, nơi “mọi sự đã thay đổi”. Khuynh hướng này càng thêm trầm trọng bởi cách một số người diễn giải những nhận định trong Hiến chế Mục vụ về Giáo hội trong thế giới ngày nay (Gaudium et spes) của Công đồng Vaticanô II. Số 4 của Hiến chế viết: “Nhân loại hiện nay đang sống trong một giai đoạn mới trên dòng lịch sử, trong đó những đổi thay sâu xa và mau chóng đang dần dần lan rộng khắp toàn thế giới.”

Trái với nhận định thường được nêu lên rằng Gaudium et spes đã quá lạc quan, các Nghị phụ Công đồng đã cảnh báo: “Cũng như trong bất cứ cơn khủng hoảng tăng trưởng nào, sự thay đổi này kéo theo những khó khăn không nhỏ. Chẳng hạn như khi triển khai rộng rãi năng lực của mình, không phải lúc nào con người cũng có thể làm chủ được sức mạnh đó.” Sau đó, các ngài nêu ra một số vấn nạn nghiêm trọng: nạn đói vẫn tiếp diễn, tình trạng thiếu thốn phương tiện giáo dục, sức tàn phá của vũ khí nguyên tử, chủ nghĩa vô thần gia tăng - cùng với hệ quả của nó là sự thiếu tôn trọng phẩm giá con người.

Nhìn lại, tôi nghĩ chúng ta có thể cảm thông cho các Nghị phụ Công đồng khi các ngài sửng sốt trước những đổi thay đã diễn ra ngay trong cuộc đời mình. Giả như bạn là một Nghị phụ Công đồng sinh năm 1900, thì thuở thiếu thời, phần lớn những gì bạn thấy là người ta di chuyển với tốc độ chẳng khác gì con người vẫn di chuyển từ thời Đức Kitô: đi bộ hoặc cưỡi ngựa. Nhưng khi đến tham dự Công đồng Vaticanô II năm 1965, rất có thể bạn đã đi bằng máy bay phản lực, và những cuộc phỏng vấn của bạn trên đài phát thanh và truyền hình có thể được truyền đi khắp thế giới.

Khi ấy, nhân loại chỉ còn bốn năm nữa là đưa con người đặt chân lên mặt trăng. Bạn hẳn đã chứng kiến hai cuộc thế chiến tàn khốc, cuộc diệt chủng Holocaust, cuộc sát hại hàng triệu người tại Nga và Trung Quốc, cùng sự ra đời của vũ khí nguyên tử. Chúng ta nghĩ rằng mình đang đối diện với những đổi thay, nhưng những đổi thay ấy chẳng thấm vào đâu so với những gì thế hệ ấy đã trải qua.

Dù không nên xem nhẹ những bước phát triển đáng kinh ngạc đã diễn ra trong thế kỷ XX, chúng ta vẫn có thể tự hỏi: liệu đã từng có thời đại nào lại không tự coi mình là “bước ngoặt” hay chưa?

Thế giới Hy Lạp cổ đại tự coi mình là “bước ngoặt” về văn hóa, khi vượt lên trên những nền văn hóa “man di” vốn không biết đến triết học và văn hóa Hy Lạp.

Người Rôma tự coi mình là “bước ngoặt”, khi văn minh hóa thế giới bằng luật pháp và các công trình công cộng.

Hoàng đế Charlemagne tự xem mình là một nhân vật “bước ngoặt” trong việc đẩy lùi các cuộc xâm lăng châu Âu của người Hồi giáo.

Các thần học gia thế kỷ XIII gọi phong cách của mình là “hiện đại” để phân biệt với các bậc tiền bối.

Các nhà tư tưởng thời Phục Hưng tự coi mình là “bước ngoặt”, các nhà tư tưởng thời Khai Sáng và những người Mácxít của thế kỷ XX cũng vậy.

Bức tranh thờ Isenheim của Matthias Grünewald [Bảo tàng Unterlinden, Colmar, Pháp]

Nhưng giờ đây tất cả chúng ta đều rất “hiện đại”, dù điều đó có nghĩa là gì đi nữa. Theo một số người, thời hiện đại bắt đầu với Galilê và Descartes vào thế kỷ XVI; số khác cho rằng nó bắt đầu với Francis Bacon và Thomas Hobbes vào thế kỷ XVII; lại có những người khác nói rằng “thời hiện đại” khởi đầu với Darwin, Marx và Freud vào cuối thế kỷ XIX.

Hãy đọc tác phẩm kinh điển Modern Times của Paul Johnson, bạn sẽ thấy “thế giới hiện đại” bắt đầu với các thí nghiệm của Sir Arthur Eddington xác nhận thuyết tương đối của Albert Einstein. Vậy “hiện đại” nghĩa là gì? Người ta từng cho rằng chúng ta là những người “hậu hiện đại”. Nhưng đó là chuyện đã khá lâu rồi. Giờ đây chúng ta là gì, tôi cũng chẳng biết nữa.

Ở mỗi thời đại, người ta đều tuyên bố rằng “đây là một kỷ nguyên mới”, nên “giờ đây mọi sự sẽ khác”. Khi châu Mỹ được khám phá, người ta gọi đó là “Tân Thế giới”, và nhiều người đã hình dung rằng trong “thế giới mới” này, mọi sự sẽ khác. Quả là khác, mà cũng chẳng khác. Những căn bệnh cũ, cả thể xác lẫn tinh thần, vẫn theo chân họ.

Thế nhưng, vấn đề về những “thời khắc bước ngoặt” - khi chúng ta đứng trước “ngã ba đường” - còn có thể truy nguyên xa hơn nữa. Chọn lựa giữa việc sống trung thành với Thiên Chúa và hành động như những người quản lý công trình tạo dựng của Ngài, hay tìm cách sống như những hữu thể “tự trị”, trở thành những “chúa tể” của công trình tạo dựng, chính là chọn lựa mà ông bà nguyên tổ của chúng ta đã phải đối diện. Chọn lựa của họ cũng là chọn lựa mà chúng ta phải đối diện hết lần này đến lần khác suốt dòng lịch sử. Đó là lý do tại sao câu chuyện ấy mang tính nền tảng đến thế, và tại sao chúng ta cứ phải trở về với nó mãi.

Vậy chúng ta hãy trở lại với Gaudium et spes. Trước tất cả những đổi thay mà các ngài đã trải qua, các Nghị phụ Công đồng xác tín rằng sự trợ giúp mà Giáo hội có thể trao ban cho nhân loại chính là “Tin mừng” muôn thuở về việc Thiên Chúa mặc khải chính mình nơi Đức Kitô. Hai đoạn then chốt của Văn kiện mà Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II thường xuyên trích dẫn nằm ở số 22 và số 24 của Gaudium et spes: “Mầu nhiệm về con người chỉ thật sự được sáng tỏ trong mầu nhiệm Ngôi Lời nhập thể”; và “Khi cầu nguyện với Chúa Cha: ‘xin cho tất cả nên một..., như Chúng ta là một’, Chúa Giêsu đã mở ra những viễn tượng vượt qua cả lý trí con người, cho thấy có một nét tương tự nào đó giữa sự hợp nhất của Ba Ngôi Thiên Chúa với sự hợp nhất của các con cái Thiên Chúa trong chân lý và tình yêu. Sự tương tự này cho thấy con người, tạo vật duy nhất ở trần gian được Thiên Chúa dựng nên vì chính họ, và họ chỉ có thể gặp lại bản thân khi chân thành trao ban chính mình.”

Chúng ta đang đứng trước một “chọn lựa mang tính bước ngoặt”. Nhưng xin đừng lầm: đó là chọn lựa mà chúng ta phải đối diện mỗi ngày. Chúng ta có thể chọn tìm cách trở thành Thiên Chúa, hoặc có thể chọn sống “theo hình ảnh Thiên Chúa” như Đức Kitô đã mặc khải cho chúng ta. Trong chừng mực chúng ta chọn làm khí cụ cho tình yêu của Thiên Chúa, chúng ta sẽ được bình an. Trong chừng mực chúng ta chọn con đường tìm cách trở thành Thiên Chúa, rất có thể chúng ta sẽ phải đối diện với khổ đau và sự chết. Mỗi thời đại đều có những thách đố riêng. Những thách đố của chúng ta là mới, nhưng bản chất của chọn lựa thì không.