“Cầm lấy và đọc”: Chống lại kỷ nguyên hậu mù chữ

Tác giả: Auguste Meyrat, Thứ Bảy, ngày 7 tháng 11 năm 2026

Một trong những điều đáng lo ngại và gây nhức nhối cho nhiều tác giả và giáo viên ngày nay đó là sự biến mất của thói quen đọc sách. Nhiều cuộc nghiên cứu đã chỉ ra ngày càng ít người đọc sách, thậm chí phần lớn các sinh viên của các trường đại học hàng đầu thuộc nhóm Ivy League[1] cũng không thể đọc trọn vẹn một tác phẩm kinh điển nếu không có một nỗ lực đủ lớn. Thay thế cho việc đọc sách giấy, nhiều người ngày càng dùng màn hình để lấp đầy tâm trí họ.

Mặc dù hầu hết mọi người đều nhận thức sâu sắc vấn đề này, nhưng việc điều đó ảnh hướng đến chúng ta thế nào vẫn là một câu hỏi lớn. Liệu sự suy thoái của năng lực đọc viết truyền thống có đơn thuần nhường chỗ cho sự trỗi dậy của một dạng năng lực số? Liệu một tầng lớp tri thức tài hoa nào đó có dám thực hành Lựa chọn Bênêđíctô (Benedict Option)[2] và thoát khỏi trào lưu đại chúng, để bảo tồn văn hóa đọc hay không? Hay chúng ta phải đối diện với một thời kỳ đen tối mới, nơi con người lại lặp lại sự mê tín, sự chuyên chế và chủ nghĩa bộ lạc?

Trong bài báo mang tựa đề Thời kỳ đen tối mới: Cái chết của Văn hóa đọc và Bình minh của Xã hội Hậu chữ viết, Marriott, nhà bình luận nổi tiếng của tờ London Times, đã tranh luận, rằng viễn cảnh bi đát ấy hoàn toàn có thể xảy ra. Dưới nhãn quan của ông, sự trỗi dậy của việc phổ cập hóa chữ viết cho toàn dân chính là lời lý giải cho nhiều, nếu không muốn nói là hầu hết, thành tựu mà thế giới Tây Phương hiện đại đang thụ hưởng, đặc biệt là những tín bộ về khoa học và một trật tự xã hội ổn định. Nhưng khi việc thực hành văn hóa đọc biến mất, hệ thống phức tạp này chắc chắn sẽ tan rã: “Khi kỷ nguyên của máy in nhường chỗ cho kỷ nguyên màn hình, thế giới chúng ta từng biết trước cũng dần biến mất”.

Theo đó, Marriott thừa nhận thực chất hành vi đọc rất phi tự nhiên. Thật vậy, việc đọc không phải là một mặt của quá trình tiến hóa tự nhiên của nhân loại mà không cần sự bất cứ tác động thúc đẩy nào. Trái lại, đó là một cuộc cách mạng trong hệ thống nhận thức mang, mở đường cho những nền văn minh xuất hiện. Tuy nhiên, hoạt động của trí tuệ nhằm biến đổi những ký hiệu thành những ý tưởng lại yêu cầu một sự tiêu hao năng lượng tinh thần lớn, việc thực hành bền bỉ và sự xuất hiện của những tài liệu thành văn đúng nghĩa. 

Những văn bản sớm nhất hầu như được chép tay hoặc khắc trên đá, vì vậy, chỉ một nhóm ít người biết đọc và biết viết, trong khi hầu hết phần còn lại dân chúng đều mù chữ.

Thiên kiến tự do thế tục[3] của Marriott bắt đầu bộc lộ khi ông có xu hướng xem nhẹ những thành tựu được nhân loại tạo ra suốt hàng thiên niên kỷ trước khi có chữ viết. Dù thừa nhận những tiến bộ được tạo ra trong mọi lĩnh vực đời sống, nhưng ông lại lầm tưởng rằng chưa từng có những hệ thống chính phủ phức tạp, những cuộc cách mạng khoa học, hay những kiệt tác văn học bán chạy. Như ông khẳng định: “Xã hội trở nên tiến bộ và biết suy tư phải nhờ văn hóa đọc”.

Thực ra, bản thân Marriott thừa hiểu việc đọc tự nó không làm cho một người tốt hơn, nhưng ông vẫn muốn chúng ta tin rằng việc đọc giúp con người trở nên đồng cảm hơn, bác ái hơn, tư duy mạch lạc hơn, năng suất hơn, thông minh hơn và nhìn chung là hạnh phúc hơn. Dưới nhãn quan của ông, chính sự xuất hiện của văn hóa đọc, chứ không phải Kitô giáo, mới là động lực giúp xóa bỏ chế độ nô lệ, công nhận quyền con người và việc tạo ra vô số những chương trình phúc lợi xã hội (bao gồm cả phong trào phổ cập xóa mù chữ cho người dân)

Đáng nói hơn, Marriott lại bỏ qua những trang sử đẫm máu trong lịch sử của những xã hội được mệnh danh là có nền văn minh cao (chẳng hạn như Phátxít Đức), những chế độ trượt dài trong những chế độ độc tài phát-xít và cộng sản tàn bạo, thậm chí thẳng tay diệt chủng chính dân tộc mình.

Trong những thập kỷ gần đây, văn hóa đọc đã dần nhường chỗ cho văn hóa màn hình. Sự chuyển dịch này bắt đầu với sự xuất hiện của truyền hình. Những năm giữa thế kỷ XX, hầu như thời gian nhàn rỗi đều dành cho việc xem TV. Điều này dẫn tới một sự đảo ngược đáng buồn, đó là “nhiều người giàu và có trình độ cao lại đọc sách ít hơn so với những tầng lớp thấp hơn trong xã hội ở giữa thế kỷ XX”.

Vấn đề này trở nên tệ hơn khi những chiếc tivi thu nhỏ thành những thiết bị bỏ túi có kết nối internet tốc độ cao. Điện thoại thông minh không chỉ tước mất cơ hội còn sót lại để đọc sách, nhưng nó còn làm cho người sử dụng nghiện màn hình. Theo quan điểm của Marriott, đây là đòn chí mạng của văn hóa đọc sách.

Vậy cú giáng này có tác động nào đối với toàn xã hội? Đây chính là nơi những định kiến chính trị và triết học của Marriott làm suy giảm giá trị của một cuốn sách vốn được viết và lập luận sắc sảo. Trong chương cuối, ông đã kể lại hành trình đọc sách đưa ông tới việc chấp nhận “chủ nghĩa Tân Vô thần” … đầu những năm 2000, cùng với những nhà cấp tiến thế tục như Steven Pinker, người luôn tung hô thời kỳ Khai sáng là đỉnh cao của lý trí.

Vì thế, Marriott thực sự sợ sự trỗi dậy của sự mê tín (trong các tôn giáo), tệ sùng bái cá nhân, chủ nghĩa phản tri thức và sự xói mòn của việc tranh luận công khai cũng như những nguyên tác dân chủ.

Trong khi một số trong những lo ngại này là có cơ sở, thì chúng lại phớt lờ những vấn đề nghiêm trọng hơn của việc giảm sút thực hành tôn giáo: cuộc khủng hoảng về ý nghĩa, “cơn đại dịch nỗi cô đơn”, sự suy giảm dân số toàn cầu, cùng sự cực đoan hóa về chính trị và văn hóa.

Chính những vấn đề trên mới đang đẩy nhân loại vào một Thời kỳ Đen tối Mới tệ hơn gấp bội, như nhà bình luận podcast Tucker Carlson than phiền về ma quỷ[4], hay việc Tổng thống Trump mở rộng Cánh Đông của Nhà Trắng để đánh bóng tên tuổi[5]. Hơn nữa, trong khi những chiếc màn hình điện thoại vẫn đang len lỏi tàn phá các cộng đồng và đời sống xã hội, thì những cuốn sách lại giúp con người đến gần nhau hơn và giúp những chân lý trở nên rõ ràng hơn, hầu làm nhân loại trở nên phong phú hơn.

Đúng như dự đoán, Marriott đã lúng túng không biết phải làm thế nào để khôi phục văn hóa đọc, bởi lẽ những suy nghĩ của ông chỉ hoàn toàn theo lối con người rằng: “Khi việc đọc sách chết dần, chúng ta sẽ phải trải qua một giai đoạn đen tối và nguy hiểm”. Chính Giáo hội đã góp phần chủ yếu để dạy cho người dân phương Tây biết đọc ngay từ thuở ban đầu. Vậy mà, Marriott lại không nhận ra rằng Giáo hội sẽ là một đồng minh quan trọng trong nỗ lực khôi phục văn hóa đọc.

Suy cho cùng, Kitô giáo chính là tôn giáo đặt nền tảng trên Sách và Kinh Thánh luôn là cuốn sách được dịch ra nhiều thứ tiếng nhất và được ấn bản nhiều nhất mọi thời đại. Đó là lý do vì sao các thánh như Thánh Augustinô, Thánh Anphongxô Liguori và Thánh Phanxicô Salêsiô luôn khuyến khích đọc Kinh Thánh. Một dân tộc đánh mất khả năng đọc, cũng đồng nghĩa với việc dân tộc ấy đánh mất khả năng đón nhận đức tin một cách trọn vẹn.

Quan trọng hơn cả, việc đọc chỉ là phương tiện chứ không phải cứu cánh tự thân. Phải có một mục đích cao cả hơn để khơi dậy nơi con người niềm cảm hứng “hãy cầm lấy và đọc” (Tolle, lege; tolle, lege)[6] một lần nữa. Marriott đã tiến rất gần đến việc thừa nhận kết luận này, nhưng rốt cuộc lại bỏ lỡ toàn bộ cốt lõi của vấn đề.

Tóm lại Marriott hoàn toàn có lý khi quan ngại về sự suy giảm thói quen đọc sách, cũng như sự gia tăng của tình trạng thiếu hiểu biết và sự gia tăng của lối tư duy nông cạn. Nhưng ông lại quên mất mục đích tối hậu của việc đọc. Đó là việc đọc phải giúp con người biết phụng sự Thiên Chúa và yêu tha nhân hơn. Nếu không có một nền tảng siêu việt, việc đọc sách, cũng như mọi hoạt động khác của con người, sẽ trở nên vô nghĩa và kết cục là, nó cũng sẽ lụi tàn.

1. ^ Tên gọi chung của một nhóm 8 trường đại học tư thục danh giá và lâu đời bậc nhất tại vùng Đông Bắc nước Mỹ
2. ^ Benedict Option (Lựa chọn Benedict) là một chiến lược văn hóa và tôn giáo kêu gọi người Kitô hữu tạm rút lui có chiến lược khỏi dòng chảy văn hóa thế tục chính thống để xây dựng các cộng đồng đức tin vững mạnh. Khái niệm này được nhà văn bảo thủ người Mỹ Rod Dreher phổ biến qua cuốn sách bán chạy cùng tên xuất bản năm 2017. 
3. ^ Secular liberal bias (Thiên kiến tự do thế tục): Đây là cụm từ mang tính phê bình rất sắc bén. Tác giả đang chỉ ra góc nhìn của Marriott bị chi phối bởi hệ tư tưởng hiện đại (đề cao lý tính thuần túy, sự tiến bộ tuyến tính sau thời kỳ Khai sáng và xem nhẹ các giá trị truyền thống/tôn giáo thời cổ - trung đại).
4. ^ Vào cuối năm 2024, nhà bình luận chính trị nổi tiếng Tucker Carlson gây xôn xao truyền thông khi kể lại việc ông từng bị một "con quỷ vô hình" (unseen demon) tấn công trong lúc ngủ tại nhà riêng, để lại những vết cào chảy máu trên cơ thể. Trong giai đoạn từ cuối năm 2023 đến giữa năm 2026, chủ đề về ma quỷ và các thế lực siêu nhiên liên tục xuất hiện hàng trăm lần trên chương trình podcast của ông.
5. ^ Trong nhiệm kỳ thứ hai (khởi công từ mùa thu năm 2025), Tổng thống Donald Trump đã cho phá dỡ cấu trúc cũ của Cánh Đông (East Wing) Nhà Trắng để xây dựng một phòng khiêu vũ cấp nhà nước (White House State Ballroom) khổng lồ rộng khoảng 90.000 feet vuông (lớn hơn cả tòa nhà chính của Nhà Trắng) với chi phí hàng trăm triệu USD từ nguồn tài trợ tư nhân. Dự án này gây ra nhiều tranh cãi vì làm thay đổi diện mạo lịch sử của Nhà Trắng và bị giới phê bình coi là công trình phô trương thanh thế cá nhân.
6. ^ Vào năm 386 tại thành Milan (Ý), khi Augustinô đang chìm trong cuộc giằng xé nội tâm dữ dội giữa lối sống phóng túng cũ và khát vọng tìm kiếm chân lý Kitô giáo, ông đã chạy ra khu vườn sau nhà và bật khóc nức nở dưới một gốc cây vả. Đúng lúc ấy, ông nghe thấy giọng hát trong trẻo như tiếng trẻ thơ từ một ngôi nhà lân cận lặp đi lặp lại điệp khúc bằng tiếng Latinh: "Tolle, lege; tolle, lege" ("Hãy cầm lấy và đọc; hãy cầm lấy và đọc").