Gioan Phaolô II: Vị Thánh của thời đại

Sự kiện Đức Giáo hoàng Phaolô VI qua đời vào đúng Lễ Hiển Dung, 6/8/1978, không phải là một sự kiện quá ngỡ ngàng. Thật vậy, trước đó một thời gian, sức khỏe của ngài đã suy giảm. Do đó, trước đó một tháng, ngài đã rút về Khu Nghỉ dưỡng Mùa hè của Giáo hoàng tại Castel Gandolfo và đã nằm liệt giường vài ngày, trước khi bị nhồi máu cơ tim.

Hai mươi ngày sau, Đức Thượng phụ của Venice, Hồng y Albino Luciani, đã được bầu làm đấng kế vị với danh hiệu Phaolô I. Tuy nhiên, cái chết của vị Giáo hoàng này chỉ sau 33 ngày tại vị, thực sự là một cú sốc lớn, gây chấn động Giáo hội, vốn đã chao đảo sau nhiều năm biến động.

Giáo hội, đặc biệt trong một thế giới đang phát triển, đã bị chao đảo dữ dội sau Công đồng, nhất là hơn một thập kỷ sau sự ra đời của Thông điệp Humanae Vitae của Đức Giáo hoàng Phaolô VI. Việc tiếp nhận (hoặc không, tùy trường hợp) tài liệu ấy của Giáo hoàng chính là một điển hình của thời đại ấy. Giáo hội dường như bị chao đảo giữa hai thái cực: một bên là xung đột bên trong, tự đánh mất ý nghĩa và vai trò của mình, buông xuôi, thuận theo tinh thần thế tục; một bên là sự bảo thủ khước từ, nói không với thế giới hiện đại đang thay đổi nhanh chóng.

Tuy nhiên, đối với các tín hữu Công giáo trong bất cứ thời đại nào, đây là những sự kiện quen thuộc trong một câu chuyện quen thuộc. Nhất là với những người có đức tin trưởng thành và biết nhìn lại quá khứ, cả hai thái cực trên khó có thể trở thành số phận chung cuộc của Giáo hội. Dẫu vậy, khi Mật viện Hồng y lần thứ hai được mở trong năm 1978, bất cứ ai cũng có thể nhận ra bầu không khí u ám đang bao trùm cả Giáo hội lẫn thế giới.

Ấy thế mà, vào thời khắc lịch sử ấy, Karol Wojtyla, một người đến từ một “quốc gia xa xôi” phía sau Bức Màn Sắt, lại được bầu làm Đấng kế vị Thánh Phêrô, và nhờ đó, lịch sử cuối thế kỷ 20 và thời hậu Công đồng đã có một bước ngoặt bất ngờ và sâu sắc.

Những sự kiện ấy như vẫn còn sống động, ngay cả tại thời điểm hiện tại, không chỉ vì sắp tới ngày kỷ niệm ngày ngài được bầu Giáo hoàng và ngày lễ kính ngài (22/10). Nhưng còn vì gần đây, tôi đang đọc lại cuốn Chứng nhân hy vọng, tập đầu tiên trong bộ tiểu sử công phu của học giả George Weigel viết về vị Thánh Giáo hoàng người Ba Lan

Nếu các bạn chưa bao giờ đọc tác phẩm Magnus opus của Weigel, hoặc chưa đọc lại nó trong nhiều năm, tôi khuyến khích các bạn hãy đọc lại tác phẩm này. Nếu bắt đầu đọc ngay bây giờ, bạn có thể sẽ đọc xong cuốn sách ấy (cùng với tập thứ hai, The End and the Beginning — Kết thúc và khởi đầu) kịp dịp kỷ niệm 50 năm ngày Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II được bầu, vào tháng 10 năm 2028.

Ở một khía cạnh nghiêm túc hơn, đối với chúng ta, những người đã quá quen thuộc với Thánh Giáo hoàng, việc thỉnh thoảng được nhắc nhớ lại vẫn là điều vô cùng hữu ích. Nhờ đó, chúng ta có thể thấy chuỗi biến cố nhào nặn nên con người Karol Wojtyła, đặc biệt những câu chuyện dẫn đến việc ngài được bầu làm Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đầy kịch tính và khó tin đến nhường nào. Còn đối với những ai chưa từng biết đến câu chuyện về ngài — mà đại đa số tín hữu Công giáo, hiện quá trẻ để có thể tưởng tượng được — thì cuộc đời của Đức Gioan Phaolô II chính là một minh chứng hùng hồn cho sự quan phòng của Thiên Chúa.

Tất cả dưa chúng ta trở về những ngày đầu Mùa Thu năm 1978. Tôi không biết liệu Karol Wojtyla có thể ngủ ngon sau ngày đầu tiên của Mật nghị Hồng y thứ hai trong năm đó hay không? Ngài có thể linh cảm được những gì sẽ xảy ra trong ngày hôm sau. Đó có thể là một linh cảm chẳng lành? Một nỗi lo âu? Một sự cam chịu hay một cảm giác bình an? 

Nhưng rõ ràng – và cũng là điều mà Weigel đã rất tài tình làm sáng tỏ - là chính con người ấy và thời điểm lịch sử ấy lại ăn khớp với nhau đến kỳ diệu. Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã không bỗng dưng xuất hiện trong lịch sử như một siêu anh hùng của Giáo hội. Trái lại, ngài đã được nắn đúc bằng những kinh nghiệm trong những hoàn cảnh hết sức đặc thù và phi thường.

Nếu đọc lại cuộc đời của thánh nhân, chúng ta sẽ thấy ngài là một người Ba Lan hiểu thấu trong xương tủy vai trò của văn hóa trong việc định hình lịch sử ở một mức độ sâu hơn bất cứ nền chính trị hay kinh tế nào. Hơn thế, ngài cũng là một con người thấu hiểu cốt lõi của tự do con người, bằng chính trải nghiệm đầy đau thương của bản thân, khi phải sống dưới những chế độ toàn trị nối tiếp nhau.

Đồng thời, thánh nhân cũng là người có kinh nghiệm trong tư cách một người lao động, một linh mục tuyên úy cho sinh viên, một mục tử, một nhà tri thức, một nhà thần học, một người thông thạo nhiều ngôn ngữ và một giám mục – tất cả đều được ngài sống và cảm nghiệm cách sống động trước tuổi 40. Ngài quả thật là một người thấm nhuần tư tưởng của trường phái Tôma, nhưng ngài sớm nhận thức rất rõ rằng xã hội hiện đại thực sự cần đối thoại bằng những phạm trù có thể nắm bắt và hiểu được. Không những thế, dù ngài cũng là một người có lòng đạo đức truyền thống, đậm nét Châu Âu xưa, rất mộc mạc, chân quê, nhưng lại rất cởi mở để đón nhận tinh thần của Công đồng Vaticanô II. 

Tuy nhiên, Karol Wojtyla không được phú bẩm để đạt được những điều đó ngay từ đầu. Mặc dù ngài là con người có tài năng kiệt xuất và đã làm việc chăm chỉ để phát triển những tài năng đó, nhưng ngài không phải là một người thành công “chỉ nhờ tài năng của mình” (self-made man). Nhưng theo lối nói ẩn dụ của Weigel, ngài được hun đúc để trở thành người như thế - giống như viên kim cương được tạo ra nhờ một áp lực cực lớn.

Đức Gioan Phaolô II thấu hiểu tấn kịch trong cuộc đời ngài, cũng như mọi cuộc đời, tấn kịch diễn ra trong khoảng cách giữa “cái tôi là” và “cái tôi trở thành”. Ngài là một môn đệ được chính Đức Giêsu biến đổi tận căn, người thấu hiểu và đặt cược toàn bộ cuộc đời mình vào thực tại nền tảng nhất: Đức Giê su Kitô, Đấng chịu đóng đanh, đã chết và đã sống lại. Đó chính là câu trả lời cho mọi vấn nạn nơi sâu thẳm con người. Đó cũng chính là chân dung tâm hồn của người đã được Thiên Chúa chọn làm Đấng Kế vị Thánh Phêrô vào ngày 16 tháng 10 năm 1978.

Dù cuộc đời Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II có vẻ kỳ diệu và mang tính quan phòng, nhưng có lẽ lời chứng gây ngỡ ngàng nhất của ngài là: lời mời gọi trở nên vĩ đại dành cho tất cả mọi người chúng ta. Giáo hội luôn phải đương đầu với sóng gió; mọi thời đại luôn đầy dẫy khó khăn. Và Thiên Chúa không bao giờ ngừng mời chúng ta trở nên những người mà thế giới đang cần đến chứng tá củ chúng ta vào thời điểm thích hợp nhất.

Sự thánh thiện luôn hợp thời. Sống thánh thiện là một điều cấp thiết mỗi ngày. Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã hiểu và cho thấy rằng chính sự thánh thiện, Thiên Chúa mời gọi mỗi người chúng ta vươn tới sự vĩ đại, chỉ cần chúng ta có đủ can đảm đáp lại.

Tác giả: Stephen P. White