Chúng ta đi về đâu khi bình minh lại bắt đầu?

Đặt bút viết về con người và cuộc lữ hành đức tin, người viết không dám nhận mình mang ước vọng truyền trao một chân lý lớn lao. Đây chỉ đơn thuần là những mảnh suy tư nửa vời, những ghi chép vội trên bụi đường của một kẻ lữ hành. Giữa thực tại mênh mông và muôn vàn góc nhìn khác biệt, những ưu tư này chắc chắn vẫn còn ngập ngừng và thiếu sót. Xin gửi gắm vào đây một chút lòng thành kính, như hạt bụi nhỏ bên lề đường, nguyện mong nhận được sự lượng thứ và cảm thông của độc giả.

Cảm hứng cho những dòng chữ ngập ngừng này không bắt đầu từ những pho thư tịch dày cộp, mà vút lên từ một tấm hình chụp khoảnh khắc hừng đông trên quê hương mà quý vị thấy trên bài viết. Trong bức ảnh ấy, vầng thái dương đỏ rực trồi lên giữa núi non trùng điệp và những cột điện cao thế giăng giăng, hắt lên không trung thứ ánh sáng vừa rạng rỡ vừa nhiệm nhặt. Khoảnh khắc nhìn ngắm tấm hình khi vẻ đẹp nguyên sơ của đất trời giao thoa với những vết dấu công nghiệp của con người tại nên một nỗi khắc khoải mơ hồ nhưng mãnh liệt đã trỗi dậy trong tôi: Giữa thế giới vội vã và ngập tràn biến động này, bước chân lữ hành của con người thực sự đang hướng về đâu? 

Đi tìm đáp số cho một khởi đầu

Khi ánh mặt trời đỏ rực như một khối lửa tròn trịa trồi lên từ phía sau những dải núi trùng điệp và những cột điện cao thế giăng giăng ngang tầm mắt, rọi chiếu sắc hồng rực rỡ xuống một vùng không gian bao la, tôi đứng đó, trên chiếc cầu nhỏ bắc qua dòng sông trôi chậm thuộc vùng ven một thị trấn miền Trung, tay vần hạt chuỗi Mân Côi và lắng nghe hơi thở của một ngày mới đang hồi sinh. Tấm hình tôi ghi lại vào khoảnh khắc ấy không chỉ lưu giữ một cảnh tượng thiên nhiên kỳ vĩ của đất trời cõi Việt, mà nó còn lưu giữ một câu hỏi đau đớn nhưng đầy khắc khoải trong tâm hồn tôi: Chúng ta đang đi về đâu? Cuộc đời này có thực sự là một hành trình mang ý nghĩa, hay chỉ là những bước chân vô định tiến dần về phía hư vô?

Khảo sát lịch sử tư tưởng và thực tại xã hội hôm nay, người ta dễ dàng nhận ra một căn bệnh tinh thần đáng sợ đang gặm nhấm con người đó là sự tuyệt vọng và mất phương hướng. Con người thời hiện đại có đủ phương tiện kỹ thuật để di chuyển thật nhanh, nhưng lại hoàn toàn mơ hồ về cùng đích của chuyến đi. Họ sống trong thứ “chủ nghĩa bi quan văn hóa”, nơi mà tương lai không còn là một lời hứa hẹn tươi sáng mà là sự đe dọa của thảm họa sinh thái, chiến tranh, suy thoái đạo đức và sự trỗi dậy của những rào cản nhân danh niềm tin hay ý thức hệ.

Là một người sống đời dâng hiến, với đôi dép gặm nhấm bụi đường, tôi đã dành nhiều năm tháng cất bước qua muôn nẻo đường đất nước Việt Nam. Từ những đỉnh núi mù sương miền Tây Bắc đến những đồng bằng phù sa mênh mông sông nước Cửu Long, từ những đô thị ngập tràn ánh đèn neon ngột ngạt đến những làng quê nghèo xơ xác vì bão lũ, tôi không chỉ đi để thưởng ngoạn danh lam thắng cảnh, mà đi như một lữ khách đi tìm Chúa và tìm kiếm ý nghĩa của sự hiện hữu. 

Hành trình lữ hành ấy cũng giúp tôi khám phá ra rằng: Đức Tin không phải là một hệ thống lý thuyết áp đặt khô khan, cũng không phải một chương trình hành động mang tính cưỡng ép hay kiểm soát, mà là một câu chuyện, một câu chuyện về Hy Vọng được viết tiếp bằng những hành động nhỏ bé nhưng tràn đầy ý nghĩa giữa lòng thế giới biến động này. 

Con người là một homo viator

Tiêu đề trên trước hết là một định danh đầy tính triết học về bản thể nhân loại. Thuật ngữ tiếng Latinh Homo Viator có nghĩa là “con người lữ hành” hay “kẻ đang trên đường”, một khái niệm được triết gia Gabriel Marcel cùng truyền thống tư tưởng Kitô giáo khắc họa sâu sắc. Homo Viator nhìn nhận đời người không phải là một trạng thái đứng yên hay định cư vĩnh viễn, mà là một cuộc hành trình liên tục tiến về phía trước để vượt qua những giới hạn của chính mình. Con người sống là con người di chuyển, không chỉ di chuyển về không gian địa lý, mà còn là sự chuyển dịch trong tâm thức qua rời bỏ cái hiện tại thiếu hụt để hướng về một tương lai trọn vẹn hơn với niềm hy vọng.

Thánh Tôma Aquinô đã từng đưa ra một định nghĩa sâu sắc về đức hy vọng: đó là “bonum futurum arduum possibile”, một sự thiện hảo tuy khó đạt được trong tương lai, nhưng khả thi. Định nghĩa này chứa đựng một sự căng thẳng: sự thiện ấy không dễ dàng có được, nó đòi hỏi sự vượt khó, sự kiên trì và trên hết là một thái độ dấn thân bước đi. 

Nhìn vào xã hội đương đại nơi quê hương chúng ta, tôi nhận thấy một làn sóng di chuyển chưa từng có. Người trẻ lũ lượt rời bỏ làng quê tiến về các đô thị lớn như Sài Gòn, Hà Nội, Bình Dương để tìm kiếm tương lai. Những dòng người ngược xuôi trên những chiếc xe máy chở theo cả gia tài nhỏ bé, những người lao động nghèo chịu đựng cái nóng hừng hực trên các công trường hay những đêm thức trắng bên gánh hàng rong. Họ đang đi tìm điều gì? Phải chăng họ cũng như những kẻ khắc khoải đi tìm một “Thiên Đường” cho riêng mình, dù là thiên đường của sự bảo đảm vật chất, của sự công bằng xã hội hay của sự thanh thản tâm hồn?

Tuy nhiên, như nhiều triết gia và nghệ sĩ đã nhận ra khi bỏ chạy khỏi văn minh đô thị nhằm tìm lại cõi địa đàng nguyên sơ nhưng chỉ gặp sự sụp đổ: không một “thiên đàng” tục hóa nào do con người tự vẽ ra có thể khỏa lấp được cơn khát tuyệt đối của linh hồn. Bức tranh nổi tiếng của lịch sử nhân loại vẫn luôn treo đó với ba câu hỏi nhức nhối: “Chúng ta từ đâu đến? Chúng ta là ai? Chúng ta đi về đâu?”Nếu chúng ta bị cắt đứt khỏi một câu chuyện dài hơn, câu chuyện bắt đầu từ hành động Sáng Tạo của Đấng Tối Cao và hướng tới sự thành toàn trong Vương Quốc của Sự Thật và Sự Sống, thì con người chỉ còn là một thực thể vô nghĩa, một sự tình cờ bọt bèo trong vũ trụ mênh mông. 

Tôi nhớ lại trải nghiệm đi bộ hành hương qua những cung đường đèo Mã Pí Lèng (Hà Giang) hay dọc theo dải đất miền Trung nắng gió đã giúp tôi hiểu được giá trị của đôi chân lữ khách. Khi đôi chân sưng tấy, khi cái nắng hanh khô chói cang đè nặng lên vai, tôi nhận ra rằng hành hương không chỉ là việc di chuyển từ điểm A đến điểm B, mà là một cuộc rèn luyện nội tâm. Người đi hành hương chấp nhận buông bỏ những tiện nghi an toàn, chấp nhận sự mỏng giòn của thân xác để mở ra trước sự bất ngờ của ân sủng.

Có một lần, khi đi qua những ngôi làng thiểu số ở Tây Nguyên, tôi gặp những cụ già lưng khom đã đi bộ hàng chục cây số đường rừng chỉ để đến ngôi nhà nguyện bằng gỗ tham dự Thánh lễ rạng đông. Họ không có thần học cao siêu, họ không tranh luận về các học thuyết, nhưng tư thế “đứng thẳng” và “cầm chắc cây gậy trong tay” tiến bước của họ gợi nhớ đến bóng dáng Môsê năm xưa trước bờ Biển Đỏ. Giữa sự hoang mang của dân dời bước và sóng gió bủa giăng, gậy trong tay Môsê không chỉ là khúc gỗ tựa lưng, mà là dấu chỉ của Đức tin và Quyền năng Ân sủng. Đứng thẳng giữa sương mù hay hoang địa, nắm chặt cây gậy niềm tin, người lữ hành hôm nay cũng đang bước qua ‘Biển Đỏ’ của chính mình để hướng về ánh rạng đông phía trước. Chính niềm hy vọng đơn sơ nhưng kiên cường ấy đã nâng đỡ con người vượt qua biết bao biến động của lịch sử. 

Lữ hành hẳn là yếu tố thiết yếu của đời sống tâm linh. Khi chúng ta chấp nhận mình là kẻ lữ hành, chúng ta không còn bám chấp vào những thành quách kiên cố của sự tự mãn hay những định kiến hẹp hòi. Mỗi bước chân trên mảnh đất quê hương là một lời kinh âm thầm, nối kết tâm hồn với đất trời, với đồng loại và với Đấng Sáng Tạo. 

Sự chóng qua của kiếp nhân sinh

Cần có sự phân biệt rõ ràng giữa chương trình (program) và câu chuyện (story). Các đế quốc, các chế độ độc tài và các ý thức hệ thế tục thường cố gắng áp đặt những “chương trình” cải tạo thế giới. Họ tự cho mình khả năng nắm bắt và điều khiển tương lai, sẵn sàng dùng “lý do công cụ” để biến con người thành những bánh xe nhỏ trong cỗ máy quyền lực. Nhưng lịch sử, với các trại tập trung hủy diệt, các lò hơi ngạt, các cuộc chiến tranh tàn bạo, đã chứng minh rằng mọi chương trình do con người tự phụ xây dựng nhằm tạo ra một “thiên đàng hạ giới” dường như đều kết thúc trong thảm họa và sự im lặng đắng ngắt của cái chết.

Trong cuộc hành trình trên dải đất hình chữ S, tôi đã nhiều lần đứng trước những di tích lịch sử khốc liệt: những thành cổ đổ nát, những địa đạo tối om nghẹn thở dưới lòng đất. Tất cả những chứng tích ấy là hậu quả của những cuộc xung đột quyền lực, nơi mà sức mạnh tàn bạo của vũ khí và các kế hoạch chiến lược cố gắng đè bẹp ý chí con người.

Nhưng Đấng Cứu Độ đã mang đến một con đường hoàn toàn khác. Vào đêm Bữa Tiệc Ly, khi các môn đệ hoàn toàn sụp đổ về mặt tinh thần, kẻ bán Thầy, người chối Thầy, những người khác sợ hãi trốn chạy, và câu chuyện về một đấng Messia giải phóng dân tộc theo kiểu chính trị bị đập tan tành. Đấng Cứu Độ đã không dùng sức mạnh thiên binh thần mã để chống lại quyền lực quan quân trần gian. Người đã cầm lấy bánh, bẻ ra, trao cho các ông và nói: “Đây là mình Thầy, trao nộp vì anh em”.

Nghịch lý căn bản của đức tin nằm ở chính điểm này: Cộng đoàn đức tin được sinh ra không phải từ một chiến thắng lẫy lừng theo tiêu chuẩn trần thế, mà từ một cơn khủng hoảng tuyệt vọng nhất, cơn khủng hoảng của cái chết và sự tan rã. Khi mọi câu chuyện về tương lai do con người tự dệt ra bị đứt đoạn, thì chính trong bối cảnh bóng tối dày đặc ấy, Lời Thiên Chúa lại vang lên để biến biến cố phản bội và hủy diệt thành cơ hội của quà tặng và sự trao ban. Nhà thần học lừng danh Rowan Williams từng gợi mở: ‘Ngay giữa bóng đêm, ánh sáng vẫn âm thầm hiện diện; và ngay trong tăm tối, bình minh đã bắt đầu hửng lên.’

Trong chặng đường trong hành trình dâng hiến của mình, tôi nhớ mãi một đêm dừng chân tại một xứ đạo nhỏ bé vùng ven biển miền Trung sau một trận bão lớn. Nhà thờ bị tốc mái, cây cối gãy đổ xơ xác, điện đàm mất liên lạc, người dân bàng hoàng trước những thiệt hại nặng nề. Tối hôm đó, dưới ánh nến tù mù trong gian cung thánh còn đọng nước mưa, vị linh mục cao niên cùng vài tín hữu quy tụ lại quanh bàn thờ sứt mẻ. Ngài cầm lấy đĩa thánh, nâng chén rượu và cử hành Thánh Thể. Không có ca đoàn tráng lệ, không có lời giảng hùng hình, chỉ có tiếng sóng biển gầm rống bên ngoài và tiếng đọc kinh rầm rầm của những con người nghèo khổ.

Chính trong khoảnh khắc ấy, tôi hiểu sâu sắc rằng: Bữa Tiệc Ly vẫn đang tiếp diễn. Giữa sự sụp đổ của những bảo đảm trần thế, việc cử hành Tiệc Thánh không phải là một sự trốn chạy thực tại, mà là một hành vi công bố niềm tin rằng ý nghĩa sẽ chiến thắng theo cách mà con người không thể đoán trước. Chúng ta không thể đoán định được tương lai của 50 năm hay 100 năm nữa, nhưng chúng ta cử hành nghi thức để đón nhận tương lai như một quà tặng ân sủng từ Thiên Chúa. 

Sức mạnh của những dấu chỉ nhỏ bé

Trong thế giới hôm nay, nơi người ta thường bị đè bẹp bởi thứ quyền lực tàn bạo của tiền bạc, của truyền thông giật gân và của những hành vi bạo lực bộc phát, làm sao một tu sĩ có thể hiện diện và làm chứng cho niềm hy vọng? 

Bài học từ lịch sử Giáo Hội cho chúng ta thấy: Các vị thánh lớn không chinh phục thế giới bằng quân đội hay quyền lực chính trị. Các Ngài chinh phục bằng những cử chỉ mang tính biểu tượng và bằng sức mạnh của Lời. Như một nhà văn nổi tiếng đã nhận định về vị thánh Phanxicô thành Assisi: “Điều thánh nhân làm giàu ý tưởng hơn những gì ngài nói... cuộc đời thánh nhân được dệt bằng những thái độ dứt khoát và cử chỉ mau lẹ”. Khi các họa sĩ danh tiếng thời Phục Hưng vẽ những bức tranh tuyệt mỹ trên tường các tu viện, các ngài đã sử dụng nghệ thuật như một thứ phương tiện truyền thông loan báo Tin Mừng cho thời đại mình.

Trong chuyến du hành dọc miền Tây Nam Bộ, tôi đã từng ghé thăm một xóm nhỏ nằm sâu trong đồng bưng mùa nước nổi. Ở đó, một nữ tu dòng Mến Thánh Giá đã dành hơn mười năm tuổi trẻ để mở một lớp học tình thương cho những đứa trẻ thất học, con của những người lao động nghèo di cư. Lớp học chỉ là một căn nhà lá xập xệ, bàn ghế ghép từ những mảnh gỗ thừa. Thế nhưng, mỗi ngày, tiếng trẻ con học đọc “A, B, C...” ngân vang trên mặt nước mênh mông.

Có người hỏi nữ tu: “Sơ làm thế này thì giải quyết được gì cho hàng ngàn đứa trẻ nghèo trên khắp dải đất sông Cửu Long này?”

Câu hỏi ấy thật giống với thắc mắc mà người ta thường đặt ra khi nhìn vào các phép lạ của Đấng Cứu Độ: Tại sao Ngài không chữa lành tất cả người bệnh ở Israel? Tại sao Ngài không giải quyết tất cả các vụ thiếu rượu trong các tiệc cưới ở Palestine? Câu trả lời thật giản dị: “Những dấu chỉ nhỏ bé Người thực hiện lại là một phần trong lời nói của Thiên Chúa, lời sáng tạo và tái tạo. Chỉ một cử chỉ nhỏ nhoi thôi cũng có sức tác động lớn lao”.

Nhìn tấm ảnh mặt trời mọc rực rỡ trên nền núi non và những tháp điện cao thế giăng giăng, tôi nghĩ đến sự tương phản giữa hai thế giới. Một bên là công nghệ, là mạng lưới điện lực khổng lồ tượng trưng cho sức mạnh kỹ thuật của con người; một bên là vầng thái dương vĩ đại, nguồn sống tự nhiên do Thiên Chúa tạo dựng ban tặng miễn phí cho nhân loại mỗi sáng mai. Giữa khung cảnh ấy, một chú chim nhỏ tung cánh bay qua không trung. Chú chim ấy không sở hữu bất kỳ cỗ máy nào, nhưng sự tự do của nó lại là một dấu chỉ về sự sống. 

Chúng ta, những tu sĩ hay những tín hữu giữa lòng xã hội Việt Nam, cũng giống như ngọn nến nhỏ được nhắc đến trong văn học cổ điển: “Ngọn nến nhỏ phát ra tia sáng, chiếu tỏa công việc tốt đẹp giữa một thế giới đầy dẫy những chuyện gian ác”. Việc chúng ta chia sẻ một ổ bánh mì cho người vô gia cư trên đường phố Sài Gòn, việc chúng ta ngồi lắng nghe một người bệnh nghèo trong bệnh viện ung bướu, hay việc một nhóm bạn trẻ đi nhặt rác bảo vệ môi trường ở bờ biển miền Trung... tất cả những việc làm ấy có thể không làm thay đổi ngay lập tức chỉ số kinh tế hay tình hình chính trị thế giới, nhưng chúng là những dấu chỉ của Vương Quốc của Thiên Chúa. Những việc ấy như một lời công bố rằng: Sự thiện vẫn tồn tại, và Tình Yêu có tiếng nói cuối cùng. 

Dấu chỉ của chữa lành trong một thế giới tràn ngập vết thương

Ở nhiều nơi trên thế giới, lịch sử đã ghi nhận những cuộc xung đột sắc tộc và chính trị đẫm máu tàn phá nặng nề các quốc gia. Giữa một vùng đất nhuộm màu ảm đạm, chết chóc, nơi mùa màng bị thiêu rụi và những chiếc xe buýt chất đầy xác chết, từng có những đan viện quy tụ những con người thuộc các bộ tộc đối đầu trực tiếp với nhau cùng chan hòa sống chung trong hòa bình và yêu thương. Họ sống chung ngay cả khi gia đình của họ ở bên ngoài bị tàn sát bởi chính phe phái của người chị em sống chung dưới một mái nhà.

Khi suy ngẫm về thực tại ấy, tâm hồn tôi rung lên một sự đồng cảm sâu sắc với lịch sử dân tộc Việt Nam. Đất nước chúng ta đã trải qua biết bao nhiêu thập kỷ chiến tranh đau thương, những cuộc chia cắt, những vết thương lịch sử chưa hoàn toàn khép miệng, những dị biệt về quan điểm hay vùng miền vẫn thỉnh thoảng bùng lên trong đời sống thường nhật hay trên không gian mạng xã hội.

Đi dọc qua hai miền Nam - Bắc, tôi đã từng dừng chân ở những ngôi làng mà trong cùng một họ tộc, có những người ở hai tuyến đầu đối lập trong chiến tranh. Chiến tranh trôi qua, nhưng sự tàn phá trong tâm hồn và nỗi đau mất mát vẫn còn đó.

Một lần, tôi đến thăm một tu viện nhỏ nằm trên vùng cao nguyên Lâm Đồng. Tu viện ấy quy tụ những người con đến từ nhiều vùng miền khác nhau: có người gốc Bắc di cư, có người miền Trung, có người sinh ra ở miền Nam, và có cả những anh em thuộc các dân tộc thiểu số K'Ho, Gia Rai. Ban đầu, sự khác biệt về văn hóa, giọng nói và ký ức gia đình khiến họ không khỏi có những va chạm. Thế nhưng, mỗi ngày, họ cùng nhau quỳ dưới chân Thánh Giá, cùng chia sẻ một tấm bánh Thánh, cùng chung tay cuốc đất trồng rau trên những ngọn đồi gập ghềnh.

Tôi hỏi một vị tu sĩ ở đó: “Thưa cha, làm sao để anh em có thể vượt qua những rào cản quá quá khứ mà sống hòa thuận với nhau?”

Vị tu sĩ mỉm cười, chỉ tay lên bức tranh chịu đóng đinh trên tường và nói: “Con người chúng ta ai cũng mang theo những thương tích của quá khứ. Nhưng nếu chúng ta chỉ nhìn vào thương tích của nhau để hận thù, chúng ta sẽ tự biến cuộc đời mình thành địa ngục. Đấng Cứu Độ đã không trốn chạy sự phản bội hay cái chết tàn bạo; Người đón nhận nó và biến nó thành cơ hội tặng ban tình yêu. Nơi đây, chúng tôi không phủ nhận quá khứ, nhưng chúng tôi chọn cách tha thứ để cùng nhau dệt nên một câu chuyện mới, câu chuyện của Phục Sinh”. 

Hình ảnh những cộng đoàn sống hòa giải giữa lòng xung đột chính là hình ảnh thu nhỏ của niềm hy vọng tâm linh. Đó là bằng chứng sống động cho thấy: Giáo Hội không phải là một câu lạc bộ của những người hoàn hảo hay một tổ chức tư tưởng thuần nhất, mà là một cộng đoàn của những con người được cứu độ, nơi mà những rào cản xung đột sắc tộc, văn hóa, hay quá khứ đau thương bị bẻ gãy bởi sức mạnh biến đổi của ân sủng. 

Sứ mạng của người lữ khách

Lời Thánh vịnh 108, 3: “Thức dậy đi, hỡi hồn tôi hỡi, thức dậy đi, hỡi đàn sắt đàn cầm, tôi còn đánh thức cả bình minh” chứa đựng một tinh thần chủ động đầy quả cảm của đức tin. Bình minh không tự nhiên mang lại niềm vui nếu tâm hồn con người vẫn chìm đắm trong bóng tối của sự tuyệt vọng, ích kỷ và dại khờ. “Đánh thức bình minh” chính là hành vi thức dậy từ trong tâm thức, cất tiếng hát ngợi khen Đấng Sáng Tạo giữa đêm đen của thử thách, và can đảm bước ra ngoài để đem ánh sáng niềm tin chiếu soi vào những góc khuất u tối của xã hội. 

Trở lại với tấm hình rạng đông trên quê hương Việt Nam. Khi vầng thái dương đỏ rực trổi lên trên đĩa trời, xé tan màng sương mù bọc quanh những dãy núi xa và những công trình hiện đại, nó nhắc nhở tôi về sứ mạng của một tu sĩ lữ hành. 

Trải qua biết bao biến động lịch sử, đất nước Việt Nam chúng ta hôm nay đang đứng trước những cơ hội lớn lao nhưng cũng đầy thách thức. Sự bùng nổ của kinh tế thị trường và công nghệ số một mặt mang lại đời sống vật chất tiện nghi hơn, nhưng mặt khác cũng đang tạo ra một thứ “khoảng trống” nguy hiểm. Nhiều bạn trẻ rơi vào trạng thái cô đơn cực độ, mất phương hướng, sống vội vã trong hiện tại vì không tin vào một tương lai có ý nghĩa. Họ tiêu thụ sản phẩm, tiêu thụ cả những mối tương quan, và dễ dàng rơi vào sự tuyệt vọng khi gặp thất bại. 

Chúng ta, những người đang bước đi theo Chúa trong hành trình Đức Tin, dù là tu sĩ hay giáo dân, chúng ta có gì để trao tặng cho những người trẻ ấy? 

Chúng ta không có những công thức kinh tế vạn năng để giải quyết sự bất bình đẳng, cũng không có sức mạnh chính trị để thay đổi thể chế. Nhưng chúng ta có một câu chuyện để kể. Đó là câu chuyện về một Thiên Chúa yêu thương thế gian đến nỗi đã sai Con Một Ngài đến để đồng hành với nỗi đau của con người, bước đi với họ trên những cung đường bụi bặm, gánh lấy những bất công tàn bạo trên vai, chết trên thập giá và đã Phục Sinh để mở ra một hy vọng không bao giờ tắt. 

Để kể được câu chuyện ấy, người tín hữu, cách riêng những người sống đời dâng hiến không thể chỉ ngồi trong bốn tường nhà tu khép kín để đọc những giờ kinh nguyện mà còn phải xỏ giày vào chân và lên đường. Đó là phải bước đi cùng người trẻ, sẵn sàng lắng nghe những khắc khoải, những hoài nghi và cả những phản kháng của họ mà không vội vàng phán xét hay áp đặt. Đồng hành với họ trên những chuyến đi lữ hành tâm linh, giúp họ nhận ra rằng dưới đáy lòng họ, cơn khát Chân - Thiện - Mỹ chính là cơn khát Thiên Chúa. Thứ đến, phải trở thành những nhân chứng của sự hòa giải. Giữa một xã hội dễ bùng nổ hận thù và phân rã trên không gian mạng, chúng ta phải sống thứ ngôn ngữ của sự từ tốn, vị tha và xây dựng cầu nối thay vì dựng lên những bức tường. Sau hết, phải trung thành với những “dấu chỉ nhỏ bé”. Đừng coi thường những hành động bác ái âm thầm. Một nụ cười chân thành với người bán vé số, một chén nước mát trao cho người lữ khách lỡ đường, một giờ chầu âm thầm cầu nguyện cho hòa bình thế giới... tất cả đều là những “hạt giống Vương Quốc” đang gieo vào lòng đất sâu. 

Tìm ra ý nghĩa cuộc đời

Thế giới tự nhiên và toàn bộ vũ trụ bao la này không phải là một thực tại ngẫu nhiên, vô nghĩa hay một chuỗi biến cố tàn bạo của vật chất. Theo Kinh Thánh, vũ trụ được tạo thành bởi Lời Sáng Tạo của Thiên Chúa: “Người nói: ‘Hãy có ánh sáng’, và ánh sáng xuất hiện”. Một nhà thần học cổ đại nổi tiếng đã nhận định rằng Thiên Chúa sáng tạo vũ trụ bằng "sức mạnh vô cùng của sự khôn ngoan". 

Do đó, mỗi hữu thể trong tự nhiên, từ ngọn núi, dòng sông, vầng thái dương rực rỡ cho đến chú chim nhỏ tung cánh trong ánh bình minh, đều mang trong mình một ý nghĩa linh thiêng và mối tương quan với Đấng Sáng Tạo. Con người, với tư cách là đỉnh cao của công trình sáng tạo, được mời gọi thông phần vào việc gọi tên và công bố ý nghĩa cho vạn vật, chứ không phải áp đặt sự thống trị hay tàn phá môi sinh do lòng tham lam vô độ. 

Mỗi khi chúng ta cất tiếng nói với nhau bằng sự thật, bằng tình thương và sự xây dựng, chúng ta đang trở thành những cộng tác viên trong công trình sáng tạo của Thiên Chúa. Trái lại, khi chúng ta dùng ngôn từ để gian dối, sỉ nhục, chia rẽ hay gieo rắc sự tuyệt vọng, chúng ta đang tham gia vào sự phá hủy thế giới.

Một chính trị gia và nhà soạn kịch nổi tiếng từng đưa ra định nghĩa tuyệt đẹp về bản chất của hy vọng: “Hy vọng không phải là tin rằng điều gì đó sẽ diễn tiến tốt đẹp, nhưng là xác tín rằng điều ấy có ý nghĩa, cho dù nó diễn ra như thế nào”.

Sự xác tín đó chính là neo cọc giữ cho tâm hồn tu sĩ không bị chao đảo trước những biến động chấn động của thời đại. Cho dù lịch sử có trải qua những nốt trầm đau thương, cho dù thế gian có bị đe dọa bởi bạo lực hay khủng hoảng, chúng ta vẫn tin tưởng vững chắc rằng sự sống, ý nghĩa và tình yêu thương sẽ có tiếng nói cuối cùng. 

Thánh hóa cuộc đời tục hóa 

Ngày nay, nhu cầu du lịch và di chuyển của con người bùng nổ mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Hằng triệu người lên đường mỗi năm, di chuyển từ quốc gia này sang quốc gia khác, từ địa điểm du lịch này sang danh thắng khác. Tuy nhiên, đằng sau sự bùng nổ của các chuyến du lịch trần thế lại ẩn chứa một nỗi cô đơn và bất an sâu thẳm của con người hiện đại. Họ di chuyển liên tục vì không thể chịu đựng được sự im lặng và trống rỗng trong tâm hồn mình. 

Có một sự khác biệt căn bản giữa một “khách du lịch” (tourist) và một “người hành hương” (pilgrim): 

Trong hành trình lữ hành trên đất Việt, tôi cũng đã gặp rất nhiều bạn trẻ đi phượt qua các vùng miền núi cao hay các bãi biển hoang sơ. Họ mang theo ống kính máy ảnh đắt tiền, chụp những bức hình tráng lệ, nhưng khi ngồi lại bên bếp lửa đêm, họ trải lòng về những khủng hoảng niềm tin, những rạn nứt gia đình và sự mất phương hướng trong sự nghiệp.

Đó chính là lúc hành trình lữ hành phát huy giá trị tâm linh. Người tu sĩ không đứng ở vị thế bậc bề trên để lên lớp dạy đời, mà ngồi xuống như một người đồng hành (companion), một người cùng chia sẻ tấm bánh trên đường. Chúng ta giúp họ nhận ra rằng sự bất an trong tâm hồn họ không phải là một căn bệnh cần chữa trị bằng thuốc bớt đau hay bằng việc tiêu dùng mua sắm, mà đó là một dấu chỉ tích cực: dấu chỉ cho thấy tâm hồn họ được tạo ra cho những điều cao cả hơn, và họ sẽ không thể yên nghỉ cho đến khi tìm thấy sự bình an trong Đấng Tối Cao.

Thay lời kết: Hành trang đời người

Mặt trời trên bức ảnh đã lên cao, nhô khỏi đỉnh núi và rọi những luồng ánh sáng chói lọi xuống toàn bộ không gian. Chù chim nhỏ vẫn tung cánh bay về phía rạng đông. Tôi xiết chặt tay nải, dẫm bước chân lên con đường nhựa còn đọng sương đêm, tiếp tục hành trình đi về phía trước.

Cuộc đời lữ hành này đã cho tôi hiểu rằng: Hy vọng Kitô giáo không phải là một sự cá cược may rủi, cũng không phải là thứ lạc quan tếu của những kẻ nhắm mắt trước thực tại đau thương. Hy vọng là một sự xác tín sâu xa rằng cuộc đời này có ý nghĩa, bởi vì vạn vật và mỗi người chúng ta đều được ôm ấp trong Lời Sáng Tạo và Tình Yêu Cứu Độ của Thiên Chúa. 

Dù lịch sử nhân loại có trải qua những đêm đen u tối đến đâu, dù những thế lực tàn bạo hay bão tố đời người có đe dọa vùi dập niềm tin, thì người tu sĩ lữ khách vẫn luôn có thể mỉm cười và thì thầm lời Thánh vịnh trong mỗi buổi sáng mai: 

“Tôi còn đánh thức cả bình minh!”

Bởi vì đằng sau mỗi bình minh rực rỡ của thiên nhiên, chúng ta nhận ra hình bóng của bình minh Phục Sinh, nơi Đấng Cứu Độ, Đấng là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống, đang nắm lấy tay chúng ta và cùng cất bước trên mọi nẻo đường quê hương. 

1. Khái niệm “Chủ nghĩa bi quan văn hóa” (Cultural pessimism) được các nhà nghiên cứu xã hội học phân tích nhằm chỉ thái độ thất vọng tập thể trước các thảm họa bạo lực, suy thoái môi trường và bất ổn toàn cầu trong thời kỳ hậu hiện đại
2. Thánh Tôma Aquinô, Summa Theologiae (Tổng luận Thần học), I-II, q. 40, a. 1.
3. Ý niệm về việc con người khắc khoải đi tìm kiếm một “Thiên đường” đã bị mất hay một xã hội lý tưởng tương lai, vốn là chủ đề xuyên suốt trong nhiều tác phẩm văn học triết học thế giới.
4. Ba câu hỏi kinh điển về nhân sinh quan và vũ trụ quan do danh họa Paul Gauguin đặt ra làm tựa đề cho kiệt tác cuối đời của ông vào năm 1897
5. Ý niệm về “đời lữ khách” (pilgrimage) như một hành trình tâm linh, nơi con người chấp nhận buông bỏ sự an toàn để đón nhận ân sủng, được các nhà thần học khai triển.
6. Hình tượng lữ khách với cây gậy trong tay vững vàng bước đi chống lại cám dỗ của sự tuyệt vọng được lấy cảm hứng từ các ca khúc tâm linh thời kỳ Trung cổ dịch bệnh
7. Khái niệm “lý do công cụ” (instrumental reason) do các nhà triết học thuộc Trường phái Frankfurt (như Adorno và Horkheimer) đưa ra để chỉ tư duy kỹ thuật biến mọi thứ và con người thành công cụ kiểm soát nhằm đạt mục đích áp đặt.
8. Chứng tích trại tập trung Auschwitz và các thảm họa lịch sử thế kỷ XX là minh chứng cho sự sụp đổ của các chương trình cải tạo thế giới do con người tự phụ xây dựng mà không có nền tảng nhân văn và tâm linh.
9. Rowan Williams, Open to Judgment, London, 1994, tr. 100.
10. G. K. Chesterton, St. Francis of Assisi, London, 1939, tr. 106.
11. Việc ứng dụng tranh ảnh nghệ thuật trong các tu viện thời Phục Hưng chính là tiền thân của truyền thông biểu tượng trong việc chuyển tải thông điệp đức tin. 
12. Những dấu chỉ nhỏ bé trong các sách Tin Mừng như chữa lành một người bệnh, biến nước thành rượu mang sức mạnh tái tạo và công bố sự đến gần của Vương Quốc
13. William Shakespeare, The Merchant of Venice (Gã lái buôn thành Venice), Hồi V, cảnh 1. 
14. Thánh Maximô Tuyên Giáo (Maximus the Confessor), Discourses Addressed to Thalassius, Quaestio 63.

15. Václav Havel phát biểu về bản chất thực sự của niềm hy vọng, đó không phải là sự lạc quan hời hợt về kết quả, mà là sự xác tín vào ý nghĩa của hành động.

     

16. Thánh Âugustinô, Confessiones (Tự thú), Quyển I, Chương 1 (I, 1).